Jak wyleczyć zakażenie bakterią Serratia marcescens?

Widzisz w łazience różowe zacieki i martwisz się, czy to może mieć związek z Twoim zdrowiem. Słyszałeś o bakterii Serratia marcescens, ale nie wiesz, kiedy jest groźna i jak ją leczyć. Z poniższego tekstu dowiesz się, na czym polega zakażenie tą bakterią, jak je rozpoznać i jakie metody leczenia stosują lekarze.

Czym jest bakteria Serratia marcescens i gdzie występuje?

Serratia marcescens, nazywana potocznie pałeczką krwawą lub pałeczką cudowną, to Gram-ujemna pałeczka z rzędu Enterobacteriales. Ma wydłużony kształt, jest urzęsiona, ruchliwa, nie tworzy przetrwalników i nie ma otoczki. Należy do tzw. fakultatywnych anaerobów, co oznacza, że potrafi rosnąć zarówno w obecności tlenu, jak i w środowisku beztlenowym. Dobrze rozwija się w szerokim zakresie temperatur, mniej więcej od 5 do 40 stopni Celsjusza, a także w dość szerokim zakresie pH, mniej więcej między 5 a 9.

Ta bakteria naturalnie zasiedla przewód pokarmowy człowieka i wchodzi w skład tzw. bioty komensalnej jelit. U osoby zdrowej, z prawidłowo działającym układem odpornościowym, obecność pałeczki cudownej w jelicie nie powoduje żadnych objawów. Takie zasiedlenie bez objawów nazywa się kolonizacją i jest zjawiskiem fizjologicznym, porównywalnym z obecnością wielu innych gatunków bakterii jelitowych.

Sytuacja zmienia się, gdy odporność organizmu spada lub dochodzi do uszkodzenia naturalnych barier, na przykład skóry czy błon śluzowych. Serratia marcescens jest tzw. patogenem oportunistycznym – to znaczy, że wykorzystuje okazję, kiedy organizm jest osłabiony. Wtedy może przestać być „cichym pasażerem” i wywołać zakażenie w ranach, drogach moczowych, płucach czy w oku.

Charakterystyczną cechą wielu szczepów tej bakterii jest zdolność wytwarzania czerwonego barwnika zwanego prodigiozyną. Dzięki niemu kolonie na podłożach stałych mogą mieć barwę czerwoną, różową lub pomarańczową, często bardzo intensywną. Nie wszystkie szczepy produkują jednak pigment, dlatego brak czerwonego zabarwienia nie wyklucza obecności pałeczki krwawej i nie może być traktowany jako wiarygodny „test domowy”.

Już w XIX wieku zaobserwowano, że Serratia marcescens świetnie rośnie na produktach zawierających skrobię, takich jak chleb czy biały ser. W 1819 roku opisał ją Bartolomeo Bizio, a czerwone plamy pojawiające się na hostiach i serach przez długi czas uznawano za zjawiska nadprzyrodzone. Gdy naukowcy wykazali bakteryjne pochodzenie tego zabarwienia, Kościół katolicki wprowadził precyzyjne zasady przechowywania hostii, tak aby ograniczyć ryzyko kolonizacji przez pałeczkę cudowną.

Zastanawiasz się, skąd biorą się różowe naloty w łazience. Serratia marcescens lubi wilgotne, ciepłe, bogate w resztki organiczne powierzchnie, dlatego bardzo często pojawia się w łazience. Typowe miejsca to fugi płytek, narożniki brodzików, okolice odpływów, umywalki oraz linia wody w muszli klozetowej. Charakterystyczne są różowe, różowo–pomarańczowe lub pomarańczowe zacieki na silikonach i uszczelkach, a także naloty w miejscach, gdzie gromadzą się resztki mydła, szamponów czy żeli pod prysznic.

Takie zabarwienia są często widoczne także w zlewach kuchennych, na mokrych gąbkach i ściereczkach czy w miejscach, gdzie długo stoi woda. Obecność różowych przebarwień może sugerować rozwój biofilmu z udziałem pałeczki krwawej, ale nie jest dowodem mikrobiologicznym. Bez badania laboratoryjnego nie da się z całą pewnością stwierdzić, że to właśnie Serratia, bo podobne kolonie mogą tworzyć także inne drobnoustroje.

Pałeczka cudowna jest także typowym mieszkańcem środowiska medycznego. Często zasiedla wilgotne powierzchnie w szpitalu, takie jak umywalki, zlewy, syfony, elementy aparatury i zbiorniki z płynami. Może tworzyć biofilm na cewnikach, drenach, zestawach infuzyjnych i innych urządzeniach inwazyjnych. Jest przy tym stosunkowo odporna na część standardowych środków dezynfekcyjnych, co tłumaczy jej rolę jako typowego patogenu szpitalnego.

Różowe naloty w łazience najczęściej nie są „pleśnią”, ale biofilmem bakterii, w tym Serratia marcescens. Jeśli regularnie wracają mimo sprzątania, oznacza to problem ze stałą wilgocią lub wentylacją i wymaga poprawy utrzymania instalacji oraz powierzchni, a nie tylko częstszego szorowania.

Kiedy zakażenie Serratia marcescens jest groźne dla zdrowia?

Pojęcie „zakażenia oportunistycznego” często budzi wątpliwości. Kolonizacja oznacza samą obecność bakterii, na przykład w jelicie, na skórze czy w drogach oddechowych, bez objawów choroby. Zakażenie to już sytuacja, w której drobnoustrój przekracza naturalne bariery, namnaża się w tkankach i wywołuje objawy zapalne, jak ból, gorączka czy ropna wydzielina.

U większości zdrowych osób z prawidłową odpornością zakażenia wywołane przez Serratia marcescens zdarzają się rzadko. Jeśli już się pojawiają, zwykle mają łagodniejszy przebieg i częściej dotyczą powierzchownych lokalizacji, takich jak niektóre rany. U osób z obniżoną odpornością, u noworodków, niemowląt, pacjentów onkologicznych czy seniorów zakażenie tą bakterią może natomiast przybrać postać ciężkiej choroby, a nawet doprowadzić do stanu zagrożenia życia.

Pałeczka krwawa może wywoływać kilka postaci zakażeń. Należą do nich zakażenia ran, także pooperacyjnych, zakażenia dróg moczowych, zakażenia dróg oddechowych z zapalenie płuc włącznie, a także zakażenia oczu, w tym zapalenie spojówek, rogówki i wnętrza gałki ocznej. Opisywano również zapalenie opon mózgowo–rdzeniowych, zapalenie wsierdzia, zapalenie otrzewnej, zapalenie kości i szpiku kostnego oraz uogólnione zakażenia krwi, czyli sepsę.

Za stany szczególnie groźne dla życia uznaje się zakażenia płuc z rozległym zapaleniem, zakażenia krwi, ciężkie ropne zapalenia ośrodkowego układu nerwowego oraz rozległe zakażenia narządowe, zwłaszcza u osób z ciężkimi chorobami współistniejącymi. W takich sytuacjach choroba może postępować szybko, dlatego zwłoka w rozpoczęciu leczenia jest bardzo ryzykowna. Warto też wspomnieć, że u osób z mukowiscydozą czy zaawansowaną przewlekłą chorobą płuc obecność Serratia może pogarszać stan oddechowy, choć nie zawsze daje to jednoznaczne objawy.

Ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia rośnie przy immunosupresji, czyli osłabieniu układu odpornościowego z powodu choroby lub leczenia. Większe zagrożenie dotyczy pacjentów w trakcie chemioterapii, po przeszczepach, leczonych przewlekle sterydami lub innymi lekami immunosupresyjnymi, a także osób z cukrzycą, przewlekłą niewydolnością nerek i wątroby czy długotrwale hospitalizowanych. U takich chorych pozornie „niewinna” bakteria może stać się bardzo poważnym przeciwnikiem.

Jak można zarazić się bakterią Serratia marcescens?

Zakażenie Serratia marcescens najczęściej pochodzi z zewnątrz albo z własnej flory jelitowej pacjenta. Bakteria może przenieść się z wilgotnych powierzchni domowych lub szpitalnych, ze sprzętu medycznego czy z zanieczyszczonych rąk na ranę, do dróg moczowych, do oka albo do dróg oddechowych. Zdarza się także, że przy osłabionej barierze śluzówkowej drobnoustrój przemieszcza się z jelit do innych narządów, na przykład do jamy brzusznej czy krwi.

W praktyce do przeniesienia Serratia marcescens dochodzi najczęściej w kilku powtarzalnych sytuacjach:

• kontakt rąk z zanieczyszczonymi powierzchniami w łazience, kuchni lub na sprzęcie sanitarnym, a następnie dotknięcie rany, okolicy cewnika, oczu czy błon śluzowych bez dokładnego mycia rąk,
• wniknięcie bakterii do rany przez uszkodzoną skórę, oparzenia, otarcia lub rany pooperacyjne, szczególnie w warunkach dużej wilgotności i niewłaściwej pielęgnacji,
• zakażenie dróg moczowych podczas cewnikowania albo przy nieprawidłowej higienie okolicy intymnej, w tym przeniesienie bakterii z okolicy odbytu w kierunku cewki moczowej,
• zakażenia związane z urządzeniami medycznymi, takimi jak cewniki naczyniowe, drenarki czy respirator, kiedy bakteria tworzy biofilm na powierzchni tworzyw sztucznych,
• zakażenia oczu przy dotykaniu powiek i spojówek brudnymi dłońmi, używaniu zanieczyszczonych soczewek kontaktowych lub roztworów do ich przechowywania,
• przeniesienie z jamy ustnej lub jelit w sytuacjach uszkodzonej bariery śluzówkowej, na przykład po zabiegach chirurgicznych w jamie brzusznej czy przy perforacji przewodu pokarmowego.

Środowisko szpitalne odgrywa szczególną rolę w szerzeniu się tej bakterii. Serratia marcescens łatwo przechodzi z pacjenta na pacjenta przez niewłaściwie umyte lub zdezynfekowane ręce personelu. Może utrzymywać się w wilgotnych instalacjach wodnych, na niedostatecznie dezynfekowanym sprzęcie, w płynach stosowanych w procedurach medycznych. Dlatego w każdym szpitalu traktuje się ją jako groźny patogen szpitalny i prowadzi się nadzór nad ewentualnymi ogniskami zakażeń.

Kto jest w grupie podwyższonego ryzyka zakażeń Serratia marcescens?

Nie każda osoba narażona kontaktowo na pałeczkę krwawą zachoruje. Istnieją jednak grupy pacjentów, u których ryzyko ciężkiego zakażenia Serratia marcescens jest zdecydowanie większe niż w populacji ogólnej. Dotyczy to zwłaszcza chorych, u których odporność jest trwale lub czasowo osłabiona.

• osoby z wrodzonymi lub nabytymi niedoborami odporności, w tym pacjenci z HIV i zaawansowaną niewydolnością układu odpornościowego,
• pacjenci z chorobami nowotworowymi w trakcie chemioterapii lub radioterapii, kiedy spada liczba białych krwinek,
• osoby po przeszczepach narządów lub szpiku oraz chorzy z ciężkimi chorobami autoimmunologicznymi leczeni przewlekłą terapią immunosupresyjną,
• pacjenci poddawani długotrwałej lub masywnej antybiotykoterapii, u których dochodzi do zaburzenia fizjologicznej flory bakteryjnej i selekcji szczepów opornych,
• noworodki i niemowlęta, zwłaszcza wcześniaki, u których układ odpornościowy i bariera skórno–śluzówkowa nie są jeszcze w pełni dojrzałe,
• seniorzy, często z wieloma chorobami przewlekłymi i gorszą rezerwą fizjologiczną,
• osoby z cukrzycą, przewlekłą chorobą płuc, mukowiscydozą, przewlekłą niewydolnością nerek lub wątroby,
• pacjenci z ranami przewlekłymi, owrzodzeniami i odleżynami, szczególnie jeśli są one trudne do uchronienia przed wilgocią i zanieczyszczeniem,
• osoby z założonymi cewnikami moczowymi, naczyniowymi, drenami, sztucznymi zastawkami serca i innymi implantami, które mogą stać się miejscem tworzenia biofilmu bakteryjnego,
• pacjenci po dużych operacjach, osoby długo przebywające na oddziałach intensywnej terapii, często z wieloma inwazyjnymi procedurami naraz.

U ludzi spoza tych grup zakażenia Serratia marcescens są zdecydowanie rzadsze, a jeśli się pojawiają, częściej przebiegają łagodniej. Sama obecność bakterii, na przykład w jelitach, bez gorączki, bólu, biegunki czy innych objawów zwykle nie jest powodem do niepokoju i nie wymaga leczenia antybiotykami. O tym, czy posiew wymaga interwencji, zawsze decyduje lekarz po ocenie całej sytuacji klinicznej.

Jak rozpoznać zakażenie bakterią Serratia marcescens?

Objawy zakażenia pałeczką krwawą zależą przede wszystkim od tego, w jakim miejscu organizmu doszło do rozwoju bakterii. Inaczej będzie wyglądało zakażenie rany, inaczej dróg moczowych, jeszcze inaczej zapalenie płuc czy sepsa. Same objawy nie pozwalają jednak odróżnić tej bakterii od innych drobnoustrojów, bo Serratia wywołuje bardzo podobny obraz kliniczny jak wiele innych pałeczek Gram-ujemnych.

W różnych lokalizacjach mogą pojawiać się objawy ogólne, takie jak gorączka, dreszcze, znaczne osłabienie, bóle mięśni i stawów, brak apetytu czy ogólne „rozbicie”. W badaniach krwi często stwierdza się podwyższone wskaźniki stanu zapalnego, takie jak CRP czy prokalcytonina. Warto też mocno podkreślić, że samo istnienie różowych nalotów w łazience absolutnie nie oznacza, że człowiek jest zakażony. Infekcja to zawsze zespół objawów u pacjenta, a nie tylko obecność bakterii w otoczeniu.

Jakie objawy daje zakażenie Serratia marcescens w ranach, drogach moczowych i oczach?

Zakażenie pałeczką cudowną może dotyczyć różnych powierzchni ciała i błon śluzowych. Najczęściej obserwuje się problemy w obrębie ran, dróg moczowych oraz oczu. W każdej z tych lokalizacji pojawia się charakterystyczny zestaw dolegliwości, który powinien skłonić do konsultacji lekarskiej i ewentualnego pobrania materiału do posiewu.

• narastające zaczerwienienie brzegów rany oraz skóry wokół niej, często wyraźnie odgraniczone od zdrowej tkanki,
• obrzęk i ból w okolicy rany, nasilający się przy dotykaniu lub ruchu,
• pojawienie się ropnej lub ropno–krwistej wydzieliny, często o przykrym zapachu,
• ocieplenie skóry wokół miejsca zranienia i uczucie tętniącego bólu,
• opóźnione gojenie, rozejście się brzegów rany, zmiękczenie tkanek,
• gorączka, dreszcze lub ogólne pogorszenie samopoczucia przy bardziej zaawansowanym zakażeniu.

Przy zakażeniach dróg moczowych dolegliwości dotyczą głównie oddawania moczu i okolicy podbrzusza. Objawy bywają nieco inne u osób bez cewnika i u pacjentów cewnikowanych, ale w obu grupach niepokoją pewne powtarzalne sygnały. W razie ich wystąpienia lekarz zwykle zleca badanie ogólne moczu i posiew.

• pieczenie, ból lub silny dyskomfort podczas oddawania moczu,
• częste parcie na mocz przy oddawaniu małych ilości,
• mętny, ciemniejszy lub intensywnie, nieprzyjemnie pachnący mocz,
• bóle w podbrzuszu lub w okolicy lędźwiowej, czasem z uczuciem rozpierania,
• gorączka lub stan podgorączkowy, zwłaszcza u osób z założonym cewnikiem,
• nagłe pogorszenie stanu ogólnego u pacjenta przewlekle cewnikowanego.

Oczy są bardzo wrażliwym narządem, dlatego ich zakażenia zwykle szybko stają się dokuczliwe. Kontakt bakterii z powierzchnią oka, na przykład przy zakładaniu soczewek brudnymi rękami, może skończyć się poważnym stanem zapalnym. Przy zakażeniach wnętrza gałki ocznej objawy są jeszcze bardziej gwałtowne i wymagają pilnej pomocy okulistycznej.

• silne zaczerwienienie spojówek, często obejmujące całe „białko” oka,
• łzawienie, śluzowa lub ropna wydzielina zbierająca się w kątach oczu,
• ból oka lub uczucie „piasku pod powiekami”,
• światłowstręt i niechęć do otwierania oczu w jasnym pomieszczeniu,
• pogorszenie ostrości widzenia, zamglone widzenie, mroczki,
• obrzęk powiek, trudność w pełnym otwarciu lub zamknięciu oka,
• w zapaleniu wnętrza gałki ocznej – nagły, bardzo silny ból, szybkie i wyraźne pogorszenie widzenia, często tylko do poczucia światła.

Długotrwale, słabo gojące się rany, nawracające zakażenia dróg moczowych lub częste zapalenia spojówek u osób z grup ryzyka powinny skłonić do wizyty u lekarza. W takiej sytuacji potrzebny jest posiew z odpowiedniej lokalizacji, a nie kolejne samodzielnie dobierane leki dostępne bez recepty. Tylko w ten sposób można ustalić, czy to rzeczywiście Serratia marcescens, czy inny drobnoustrój i dobrać celowane leczenie.

Jakie objawy sugerują ciężkie zakażenie Serratia marcescens w płucach, krwi lub ośrodkowym układzie nerwowym?

Gdy pałeczka krwawa dostanie się do płuc, może wywołać ciężkie zapalenie, szczególnie u osób z chorobami przewlekłymi lub osłabioną odpornością. Objawy nie różnią się istotnie od zapaleń płuc wywołanych innymi bakteriami, ale ich nasilenie bywa duże. Taki stan zwykle wymaga leczenia szpitalnego.

• wysoka gorączka z dreszczami i silnym uczuciem rozbicia,
• kaszel suchy lub z odkrztuszaniem ropnej, czasem podbarwionej krwią plwociny,
• narastająca duszność, uczucie „braku tchu” przy niewielkim wysiłku,
• ból w klatce piersiowej, nasilający się przy głębokim oddechu lub kaszlu,
• wyraźne pogorszenie tolerancji wysiłku, niemożność wykonania codziennych czynności bez zadyszki.

Jeszcze bardziej niebezpieczne jest przedostanie się bakterii do krwi, co może doprowadzić do posocznicy, czyli sepsy. Wtedy dochodzi do ogólnoustrojowej reakcji zapalnej i niewydolności narządów. Objawy mogą narastać w ciągu godzin i wymagają natychmiastowego leczenia na oddziale szpitalnym.

• wysoka lub bardzo niska temperatura ciała, czasem z dreszczami,
• przyspieszone tętno i szybki, spłycony oddech,
• spadek ciśnienia tętniczego, zawroty głowy, omdlenia,
• splątanie, niepokój, zaburzenia świadomości lub senność nieadekwatna do sytuacji,
• zimna, wilgotna skóra, czasem z marmurkowatym zabarwieniem,
• objawy niewydolności narządowej, na przykład wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu.

W rzadszych przypadkach Serratia marcescens może wywołać zakażenia ośrodkowego układu nerwowego, zwłaszcza po zabiegach neurochirurgicznych, w urazach lub przy bardzo dużym osłabieniu odporności. Zapalenie opon mózgowo–rdzeniowych czy zapalenie mózgu to jedne z najbardziej niebezpiecznych stanów zakaźnych.

• bardzo silny ból głowy, często określany jako „najgorszy w życiu”,
• sztywność karku i trudność w przygięciu brody do klatki piersiowej,
• wysoka gorączka, często powyżej 39 stopni Celsjusza,
• nudności i wymioty, nieprzynoszące ulgi,
• światłowstręt i nadwrażliwość na bodźce,
• drgawki, utrata przytomności, zaburzenia świadomości.

Wystąpienie opisanych objawów płucnych, objawów sepsy lub zapalenia opon mózgowo–rdzeniowych jest sygnałem do natychmiastowego wezwania pomocy medycznej. W takich sytuacjach nie należy czekać, aż „samo przejdzie”, ani próbować leczenia wyłącznie w domu. Każda godzina zwłoki może pogorszyć rokowanie, niezależnie od tego, czy zakażenie wywołała Serratia marcescens, czy inny drobnoustrój.

Jak przebiega diagnostyka zakażenia Serratia marcescens – badania i interpretacja

Rozpoznanie zakażenia pałeczką krwawą jest możliwe tylko dzięki badaniom mikrobiologicznym. Obraz kliniczny, czyli same objawy, nie pozwala odróżnić tej bakterii od innych pałeczek Gram-ujemnych czy gronkowców. Dlatego przy podejrzeniu zakażenia konieczna jest konsultacja lekarska i pobranie odpowiedniego materiału do badań.

Standardowy tok diagnostyczny obejmuje kilka kroków, które wzajemnie się uzupełniają:

• dokładny wywiad i badanie fizykalne, z oceną lokalizacji objawów, chorób współistniejących i ewentualnej ekspozycji szpitalnej,
• pobranie materiału do badań mikrobiologicznych z miejsca potencjalnego zakażenia, na przykład moczu, krwi, wymazu z rany, plwociny, płynu mózgowo–rdzeniowego czy wydzieliny z oka,
• wykonanie badań podstawowych krwi, takich jak morfologia, CRP, prokalcytonina, parametry wątrobowe i nerkowe,
• w razie potrzeby wykonanie badań obrazowych, na przykład RTG klatki piersiowej przy podejrzeniu zapalenia płuc, USG jamy brzusznej czy innych badań zgodnie z lokalizacją objawów.

W laboratorium pobrany materiał zostaje posiany na odpowiednie podłoża, na których po pewnym czasie wyrastają kolonie bakterii. W przypadku Serratia marcescens mogą one mieć charakterystyczne czerwone lub różowo–pomarańczowe zabarwienie, choć, jak już wspomniano, nie wszystkie szczepy produkują pigment. Gatunek identyfikuje się za pomocą testów biochemicznych, systemów automatycznych, a czasem także metod molekularnych. Kolejnym krokiem jest oznaczenie wrażliwości na antybiotyki, czyli wykonanie antybiogramu.

W antybiogramie każdy badany antybiotyk otrzymuje ocenę, zwykle w trzech kategoriach: wrażliwy, pośredni lub oporny. Serratia marcescens ze względu na obecność tzw. czynników R i wytwarzanie różnych β-laktamaz bywa naturalnie oporna na część powszechnie stosowanych leków. Dotyczy to między innymi ampicyliny, wielu makrolidów oraz cefalosporyn pierwszej generacji, takich jak cefaleksyna. Z tego powodu nie da się jej skutecznie leczyć „na ślepo” typowymi antybiotykami stosowanymi w lekkich infekcjach.

Bardzo ważna jest różnica między kolonizacją a zakażeniem w interpretacji wyników posiewu. Sama obecność Serratia marcescens w wymazie z powierzchni skóry, z cewnika czy z moczu u pacjenta bez objawów nie zawsze wymaga leczenia antybiotykami. O podjęciu terapii decyduje lekarz, biorąc pod uwagę stan kliniczny, wyniki badań dodatkowych i ryzyko powikłań. Czasem lepszym rozwiązaniem jest usunięcie kolonizowanego cewnika lub dokładniejsze oczyszczanie rany niż natychmiastowe podanie antybiotyku.

Samodzielna interpretacja wyników posiewu i antybiogramu przez pacjenta jest obarczona dużym ryzykiem pomyłki. Tabela z literkami „S”, „I” i „R” wymaga znajomości farmakologii, dawek, drogi podania, a także doświadczenia w leczeniu zakażeń. Dlatego każdy wynik powinien zostać omówiony z lekarzem, najlepiej zajmującym się na co dzień terapią zakażeń, na przykład internistą, specjalistą chorób zakaźnych lub mikrobiologiem klinicznym współpracującym z oddziałem.

Jak wyleczyć zakażenie bakterią Serratia marcescens?

Leczenie zakażenia wywołanego przez Serratia marcescens opiera się przede wszystkim na antybiotykoterapii celowanej, dobranej na podstawie wyniku posiewu i antybiogramu. Lekarz wybiera taki preparat, który według badań laboratoryjnych jest skuteczny wobec konkretnego szczepu i jednocześnie bezpieczny dla danego pacjenta. W łagodniejszych zakażeniach podaje się zwykle antybiotyki doustne, w cięższych niezbędne jest leczenie dożylne w warunkach szpitalnych.

Oprócz samego antybiotyku bardzo ważne jest usunięcie źródła zakażenia, o ile to możliwe. Oznacza to właściwe opracowanie chirurgiczne rany, oczyszczenie tkanek, nierzadko usunięcie lub wymianę zakażonych cewników, drenów czy innych urządzeń medycznych. Konieczne jest także wsparcie ogólnego stanu chorego, czyli odpowiednie nawodnienie, korekta zaburzeń elektrolitowych, dobra kontrola glikemii u osób z cukrzycą oraz leczenie chorób współistniejących, które mogły doprowadzić do osłabienia odporności.

W mniej nasilonych zakażeniach, na przykład części zakażeń ran powierzchownych czy niepowikłanych zakażeń dróg moczowych, leczenie bywa możliwe w trybie ambulatoryjnym, pod ścisłą kontrolą lekarza. Natomiast przy zajęciu płuc, krwi, ośrodkowego układu nerwowego lub przy ciężkiej immunosupresji zazwyczaj konieczna jest hospitalizacja i terapia dożylna. Decyzja zależy zawsze od ogólnego stanu pacjenta, wyników badań i dynamiki objawów.

Stosowanie na własną rękę „resztek” antybiotyków z domowej apteczki lub leków przepisanych kiedyś na podobny problem jest przy zakażeniach Serratia marcescens szczególnie ryzykowne. Sprzyja to rozwojowi jeszcze bardziej opornych szczepów i może utrudnić skuteczne leczenie, gdy faktycznie będzie ono potrzebne.

Jak dobrać skuteczny antybiotyk na Serratia marcescens na podstawie antybiogramu?

Dobór antybiotyku przeciwko Serratia marcescens zawsze należy do lekarza. Podstawą decyzji jest wynik posiewu z danego materiału i szczegółowy antybiogram, ale także lokalizacja zakażenia, nasilenie objawów i ogólny stan pacjenta. Ten sam lek może być odpowiedni w zakażeniu rany, a niewystarczający przy zapaleniu opon mózgowo–rdzeniowych, dlatego schematy leczenia różnią się w zależności od miejsca zakażenia.

Przy wyborze preparatu lekarz uwzględnia zwykle kilka istotnych elementów:

• wynik antybiogramu, czyli listę antybiotyków, wobec których dany szczep jest „wrażliwy”, „pośredni” lub „oporny”,
• lokalizację zakażenia oraz zdolność danego leku do przenikania do określonych tkanek, na przykład do płuc, OUN, kości czy wnętrza gałki ocznej,
• ciężkość zakażenia i konieczność zastosowania szybkiego podania dożylnego lub nawet terapii skojarzonej kilkoma antybiotykami,
• choroby towarzyszące, zwłaszcza niewydolność nerek i wątroby, które wpływają na dawki i bezpieczeństwo stosowania leku,
• inne przyjmowane leki i ryzyko interakcji, na przykład z preparatami przeciwkrzepliwymi czy antyarytmicznymi,
• ciąża, karmienie piersią, wiek pacjenta oraz ewentualne wcześniejsze reakcje alergiczne na antybiotyki.

Część szczepów Serratia marcescens wykazuje wrażliwość na wybrane cefalosporyny wyższych generacji, niektóre karbapenemy, fluorochinolony, aminoglikozydy czy leki skojarzone z inhibitorami β-laktamaz. Nie oznacza to jednak, że każdy z tych leków automatycznie zadziała w każdym przypadku. Skuteczność zależy od konkretnego szczepu, lokalnych danych o oporności w danym szpitalu oraz od tego, czy stężenie leku w miejscu zakażenia będzie wystarczające.

Bardzo ważne jest ścisłe przestrzeganie dawek, godzin przyjmowania i czasu trwania terapii zaleconych przez lekarza. Przerwanie leczenia zaraz po ustąpieniu objawów lub samodzielne „oszczędzanie” tabletek zwiększa ryzyko nawrotu zakażenia i może sprzyjać rozwojowi lekooporności. Dotyczy to szczególnie tak trudnych bakterii jak pałeczka krwawa.

Zdarza się, że mimo początkowo prawidłowo dobranego leczenia konieczna jest zmiana antybiotyku. Przyczyną może być brak oczekiwanej poprawy, działania niepożądane leku albo nowy wynik posiewu z innej lokalizacji. Taka modyfikacja terapii jest elementem standardowego postępowania i świadczy o czujności lekarza, a nie o błędzie laboratorium czy „nieskuteczności wszystkich antybiotyków”.

Jakie leczenie wspomagające i domowe zalecenia przyspieszają powrót do zdrowia?

Skuteczna walka z zakażeniem Serratia marcescens nie opiera się wyłącznie na antybiotyku. Duże znaczenie ma leczenie objawowe, czyli łagodzenie dolegliwości i wspieranie naturalnych mechanizmów obronnych organizmu. Chory zwykle potrzebuje odpoczynku, odpowiedniego nawodnienia, leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub paracetamolu, zgodnie z zaleceniami lekarza.

W przypadku ran zakażonych pałeczką krwawą szczególnie ważna jest prawidłowa pielęgnacja skóry i tkanek miękkich:

• oczyszczanie rany zgodnie z zaleceniami lekarza lub pielęgniarki, z użyciem odpowiednich płynów, a nie przypadkowych „domowych” środków,
• regularna zmiana opatrunków, z zachowaniem higieny rąk i jałowości materiałów opatrunkowych,
• unikanie samodzielnego stosowania agresywnych środków chemicznych, alkoholu czy popularnych maści bez konsultacji,
• zwracanie uwagi na objawy pogorszenia, takie jak narastający ból, zaczerwienienie, ocieplenie, pojawienie się gorączki lub ropnej wydzieliny.

Przy zakażeniach dróg moczowych bardzo istotne są codzienne nawyki, które wspierają działanie antybiotyku i zmniejszają ryzyko nawrotu. Chodzi głównie o sposób picia płynów i higienę okolic intymnych. Warto je uporządkować, szczególnie u osób z nawracającymi infekcjami.

• obfite picie płynów, jeśli lekarz nie zaleci inaczej z powodu chorób serca lub nerek, co pomaga mechanicznie „wypłukiwać” drobnoustroje z pęcherza,
• unikanie długiego wstrzymywania moczu i regularne opróżnianie pęcherza,
• dokładna, ale delikatna higiena okolic intymnych, zawsze w kierunku od przodu do tyłu,
• ściśle przestrzeganie zaleceń dotyczących pielęgnacji cewnika moczowego, jeśli jest założony, oraz zgłaszanie wszelkich przecieków, zaciągnięć czy bólów w jego okolicy.

Przy zakażeniach oczu nawet z pozoru łagodne objawy wymagają rozsądnej ostrożności. Gałka oczna jest bardzo wrażliwa, dlatego niewłaściwe „domowe” metody pielęgnacji mogą bardziej zaszkodzić niż pomóc. Dotyczy to zwłaszcza wlewania do oka niesprawdzonych płukanek czy płynów nieprzeznaczonych do stosowania okulistycznego.

• czasowe odstawienie soczewek kontaktowych aż do całkowitego wyleczenia zakażenia i zgody okulisty na powrót do ich noszenia,
• stosowanie wyłącznie kropli i maści przepisanych przez lekarza, zgodnie z częstotliwością zakraplania i czasem trwania terapii,
• niewykonywanie samodzielnych płukań oka herbatą, rumiankiem ani innymi roztworami, które nie są przeznaczone do spojówki,
• częsta higiena rąk przed dotykaniem okolic oczu, a także wymiana ręczników i pościeli, aby ograniczyć przenoszenie bakterii.

Nawet przy prawidłowo prowadzonej terapii mogą pojawić się objawy, które wymagają pilnej ponownej konsultacji. Należą do nich narastająca gorączka, nasilanie się bólu mimo leczenia przeciwbólowego, wystąpienie duszności, zaburzeń świadomości, gwałtowne pogorszenie widzenia, a także nowe objawy z innego narządu niż do tej pory. W takiej sytuacji trzeba skontaktować się z lekarzem jak najszybciej, aby ocenić, czy nie doszło do rozszerzenia zakażenia lub powikłań.

Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia Serratia marcescens w domu i w szpitalu?

Profilaktyka zakażeń Serratia marcescens opiera się na prostych, ale konsekwentnie stosowanych zasadach higieny. W warunkach domowych najważniejsze jest ograniczenie wilgoci, regularne mycie i osuszanie powierzchni, na których bakteria lubi się osiedlać. W szpitalach kluczowe znaczenie mają procedury kontroli zakażeń, szczególnie te związane z higieną rąk i obsługą sprzętu medycznego.

Pałeczka cudowna tworzy chętnie biofilm na wilgotnych powierzchniach i w miejscach, gdzie zalega woda lub resztki środków myjących. Dlatego sama dezynfekcja raz na jakiś czas nie wystarcza. Potrzebna jest regularna, mechaniczna likwidacja osadów, dobra wentylacja pomieszczeń i dbałość o to, by powierzchnie po użyciu szybko wysychały. Dzięki temu trudniej o powstanie trwałych kolonii bakterii.

W warunkach domowych możesz wiele zrobić, aby zmniejszyć ryzyko kontaktu z dużą ilością Serratia marcescens w łazience i kuchni. Skuteczne są dość proste czynności wykonywane systematycznie, zwłaszcza w miejscach narażonych na długotrwałą wilgoć:

• regularne mycie i dezynfekcja wilgotnych powierzchni, takich jak fugi płytek, brodzik, okolice odpływów, umywalka i muszla klozetowa, z użyciem odpowiednich detergentów,
• dokładne spłukiwanie piany i resztek środków myjących po kąpieli czy myciu rąk oraz osuszanie newralgicznych miejsc,
• poprawa wentylacji łazienki przez wietrzenie, sprawny wyciąg lub drożną wentylację grawitacyjną,
• regularne czyszczenie uszczelek, zasłon prysznicowych, silikonów i innych powierzchni, na których najczęściej pojawiają się różowo–pomarańczowe naloty,
• wymiana gąbek, ścierek i innych akcesoriów łazienkowych, jeśli są stale mokre lub nieprzyjemnie pachną,
• dokładne mycie rąk po skorzystaniu z łazienki oraz przed pielęgnacją ran, zakładaniem soczewek kontaktowych czy dotykaniem oczu.

Osoby z grupy zwiększonego ryzyka powinny zwrócić szczególną uwagę na codzienne nawyki związane z ranami, higieną intymną i przechowywaniem żywności podatnej na rozwój bakterii. Proste działania domowe mogą u nich realnie zmniejszyć ryzyko poważnego zakażenia.

• staranna pielęgnacja ran i owrzodzeń, z utrzymaniem ich w czystości, ochroną przed namoczeniem w potencjalnie zanieczyszczonej wodzie i ścisłym stosowaniem się do zaleceń pielęgniarki lub lekarza,
• unikanie kontaktu otwartych ran z wilgotnymi powierzchniami sanitarnymi, takimi jak brzegi wanny, brodzik czy umywalka,
• odpowiednia higiena miejsc intymnych, szczególnie u osób cewnikowanych i chorych z nawracającymi zakażeniami dróg moczowych,
• ostrożność przy przechowywaniu produktów spożywczych podatnych na rozwój bakterii, na przykład chleba czy białego sera, bez długiego przetrzymywania w warunkach sprzyjających zawilgoceniu i zaleganiu skrobi.

Nawracające różowo–pomarańczowe naloty w łazience warto traktować jak sygnał ostrzegawczy do sprawdzenia szczelności instalacji wodnych, skuteczności wentylacji i nawyków domowników, takich jak pozostawianie mokrych ręczników czy stojącej wody w brodziku. Stała wilgoć sprzyja rozwojowi Serratia marcescens i wielu innych drobnoustrojów.

W szpitalu podstawą profilaktyki zakażeń pałeczką krwawą są procedury przeciwepidemiczne. Służą one ochronie nie tylko pacjentów, lecz także personelu i odwiedzających. Wymagają konsekwencji i przestrzegania ustalonych zasad przy każdej procedurze.

• dokładna higiena rąk personelu medycznego i odwiedzających przed kontaktem z pacjentem i po nim, z użyciem mydła i preparatów na bazie alkoholu,
• stosowanie rękawic jednorazowych i jednorazowego sprzętu tam, gdzie to jest zalecane, oraz ich prawidłowa utylizacja,
• prawidłowa dezynfekcja i sterylizacja sprzętu wielorazowego, zwłaszcza tego mającego kontakt z krwią i innymi płynami ustrojowymi,
• zachowanie zasad aseptyki podczas zakładania i obsługi cewników, drenów i innych urządzeń inwazyjnych,
• możliwie szybkie usuwanie zbędnych cewników i drenów, aby skrócić czas ekspozycji na biofilm bakteryjny,
• monitorowanie ognisk zakażeń szpitalnych i w razie potrzeby wprowadzanie izolacji chorych,
• rozsądne stosowanie antybiotyków, czyli leczenie celowane zamiast profilaktycznego podawania leków „na wszelki wypadek”.

Pacjenci i ich bliscy także mają wpływ na bezpieczeństwo epidemiologiczne w szpitalu. Można śmiało poprosić personel o dezynfekcję rąk przed badaniem czy zmianą opatrunku, zwłaszcza jeśli ktoś widzi, że wcześniejszy kontakt dotyczył innego chorego. Warto też natychmiast zgłaszać ból, wyciek czy zaczerwienienie wokół cewnika lub rany oraz nie ingerować samodzielnie w opatrunki i sprzęt medyczny bez uzgodnienia z personelem.

Serratia marcescens jest wymagającym przeciwnikiem z powodu swojej lekooporności, ale przy wczesnym rozpoznaniu i dobrze dobranym leczeniu większość zakażeń można skutecznie opanować. Regularna higiena, szybka reakcja na niepokojące objawy i ścisłe stosowanie się do zaleceń lekarskich wyraźnie zmniejszają ryzyko powikłań. Przedstawione informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej konsultacji medycznej, dlatego przy podejrzeniu zakażenia zawsze trzeba skontaktować się bezpośrednio z lekarzem.