Hipoglikemia – objawy, przyczyny, leczenie

Czy miewasz nagłe osłabienie, drżenie rąk albo „wilczy głód”, mimo że zjadłeś posiłek niedawno? Hipoglikemia, czyli zbyt niski poziom cukru we krwi, może być wtedy realnym problemem. Z tego tekstu dowiesz się, jakie są objawy hipoglikemii, skąd się bierze i jak reagować krok po kroku.

Co to jest hipoglikemia i jakie poziomy cukru we krwi są nieprawidłowe?

Hipoglikemia to stan, w którym stężenie glukozy we krwi spada poniżej wartości uznawanej za bezpieczną. Za próg „alertowy” przyjmuje się , niezależnie od tego, czy pojawiają się objawy, czy jeszcze nie. U części osób dolegliwości występują już przy szybkich spadkach z wysokich wartości, nawet jeśli wynik jest jeszcze w granicach normy. U innych, szczególnie długo chorujących na cukrzycę typu 1, pierwsze symptomy pojawiają się dopiero przy znacznie niższych stężeniach.

Szczególne znaczenie ma tzw. klinicznie istotna hipoglikemia, czyli stężenie glukozy poniżej 3,0 mmol/l (poniżej 54 mg/dl). Przy takich wartościach rośnie ryzyko ciężkich objawów neurologicznych, drgawek, a nawet utraty przytomności. To poziom wyjątkowo groźny zwłaszcza dla osób starszych oraz pacjentów z chorobą niedokrwienną serca, u których nagłe niedocukrzenie może wywołać zaburzenia rytmu serca czy ból wieńcowy.

Wyniki oznaczeń glikemii możesz spotkać w dwóch jednostkach: mmol/l oraz mg/dl. Przelicznik jest prosty: 1 mmol/l = 18 mg/dl, więc na przykład 5 mmol/l to około 90 mg/dl. Poszczególne glukometry działające na rynku używają różnych jednostek, dlatego przed interpretacją wyniku zawsze zerknij, co dokładnie widnieje na wyświetlaczu urządzenia.

W praktyce mówi się o hipoglikemii łagodnej i hipoglikemii ciężkiej. Łagodna oznacza, że chory jest przytomny i potrafi sam przerwać niedocukrzenie, np. pijąc słodki napój czy jedząc coś szybko działającego. Ciężka hipoglikemia to taka sytuacja, w której osoba wymaga pomocy otoczenia, ma zaburzony kontakt, nie jest w stanie samodzielnie zjeść czy wypić, a często dochodzi także do utraty przytomności.

Jakie są prawidłowe normy cukru we krwi?

Żeby ocenić, czy wynik z glukometru jest bezpieczny, warto znać orientacyjne normy dla glukozy na czczo oraz progi ostrzegawcze związane z niedocukrzeniem. Poniższa tabela porządkuje najważniejsze zakresy.

Podane normy dotyczą stanu na czczo lub co najmniej kilka godzin po posiłku, kiedy organizm zdążył już „przetworzyć” zjedzone węglowodany. Wartości po jedzeniu ocenia się inaczej, ale w codziennej samokontroli diabetyka szczególnie istotne są odczyty poniżej zakresu normy, bo to one sygnalizują zagrożenie hipoglikemią i wymagają szybkiej reakcji.

Jak rozróżnia się łagodną i ciężką hipoglikemię według poziomu glukozy?

W gabinecie lekarskim rzadko opiera się ocenę ciężkości niedocukrzenia wyłącznie na jednej liczbie z glukometru. Większe znaczenie ma to, czy chory pozostaje przytomny, czy potrafi logicznie myśleć i samodzielnie sięgnąć po węglowodany proste. Mimo to przyjmuje się, że klinicznie istotna hipoglikemia z wynikiem <3,0 mmol/l (<54 mg/dl) bardzo często towarzyszy ciężkim epizodom.

Ten sam poziom glikemii może dawać różne objawy u dwóch osób. Ktoś młodszy, bez chorób serca, po krótkim czasie trwania cukrzycy może przy 3,2 mmol/l czuć „tylko” głód i drżenie rąk, podczas gdy u starszego pacjenta z długo trwającą cukrzycą typu 2 wartość 3,0 mmol/l oznacza już splątanie i problemy z mówieniem. Dlatego zawsze zwraca się uwagę na zachowanie i zdolność do samodzielnego działania.

• Łagodna hipoglikemia – chory jest w pełni przytomny, logicznie odpowiada na pytania, samodzielnie sięga po jedzenie lub słodki napój i jest w stanie je bezpiecznie przełknąć.
• Łagodna hipoglikemia – dominują objawy ogólne, takie jak niepokój, wilczy głód, drżenie rąk, poty, ból głowy, ale nie ma jeszcze wyraźnych zaburzeń mowy czy świadomości.
• Ciężka hipoglikemia – pojawia się znaczne pogorszenie czynności poznawczych, chory ma trudność z koncentracją, może mówić nieskładnie, nie reaguje adekwatnie na sytuację.
• Ciężka hipoglikemia – osoba wymaga pomocy innych, nie jest w stanie sama przyjąć węglowodanów, pojawiają się drgawki, zaburzenia kontaktu, możliwa jest utrata przytomności.
• Najcięższa postać – śpiączka hipoglikemiczna, czyli długotrwała utrata przytomności w następstwie bardzo niskiego poziomu glukozy.

U części chorych, zwłaszcza z wieloletnią cukrzycą typu 1, rozwija się tzw. osłabiona świadomość hipoglikemii. Oznacza to, że organizm przestaje wysyłać typowe wczesne sygnały ostrzegawcze, takie jak drżenie rąk czy potliwość, a ciężki epizod z utratą przytomności potrafi wystąpić przy niskiej glikemii bez wcześniejszych objawów.

Jakie są objawy hipoglikemii u dorosłych i dzieci?

Objawy niedocukrzenia wynikają z dwóch mechanizmów, które często nakładają się na siebie. Pierwszy to pobudzenie układu współczulnego, wywołane wyrzutem adrenaliny i noradrenaliny, co daje tzw. objawy ogólne. Drugi to niedobór glukozy w mózgu, czyli neuroglikopenia, odpowiedzialna za zaburzenia mowy, koncentracji czy świadomości. Nasilenie dolegliwości zależy od szybkości spadku glikemii, wieku pacjenta, a także od czasu trwania cukrzycy i stosowanych leków.

U dzieci sygnały hipoglikemii bywają dyskretne i łatwe do przeoczenia. Zamiast skarżyć się na głód czy kołatanie serca, maluch staje się płaczliwy, rozdrażniony, senny albo „nie do poznania” w zachowaniu. Z kolei u osoby, która na cukrzycę typu 1 choruje od kilkunastu lat, jedynym objawem może być nagła utrata przytomności, bez wcześniejszych wyraźnych ostrzeżeń.

Objawy hipoglikemii potrafią do złudzenia przypominać symptomy innych chorób, między innymi kardiologicznych czy neurologicznych. U seniorów niedocukrzenie może wyglądać jak udar lub zawał, co opóźnia właściwą reakcję. Tego typu epizod stanowi bezpośrednie zagrożenie życia, dlatego każdy niepokojący stan z zaburzeniami świadomości czy drgawkami wymaga pilnego wezwania pogotowia ratunkowego.

Wczesne objawy niedocukrzenia ze strony całego organizmu

W pierwszej fazie spadku glukozy organizm próbuje się bronić, wyrzucając do krwi adrenalinę i inne hormony stresu. To właśnie wtedy pojawiają się niespecyficzne, ale bardzo charakterystyczne dolegliwości, które wiele osób opisuje jako „dziwne uczucie w całym ciele”. Reakcja ta występuje zarówno u dorosłych, jak i u dzieci.

Do najczęstszych wczesnych objawów ogólnych hipoglikemii należą między innymi:

• niepokój lub uczucie „wewnętrznego roztrzęsienia”,
• nagłe, silne uczucie głodu, często opisywane jako „wilczy głód”,
• drżenie rąk, czasem całego ciała,
• kołatanie serca lub przyspieszone tętno,
• nadmierna potliwość, lepka, zimna skóra,
• bladość skóry, zwłaszcza na twarzy,
• mrowienie lub drętwienie wokół ust, języka albo palców,
• nudności, czasem uczucie „ściśniętego” żołądka,
• ból lub ucisk w okolicy czoła czy skroni,
• ogólne osłabienie, uczucie braku sił,
• drażliwość, wybuchowość lub nadmierne pobudzenie.

Takie objawy są zwykle pierwszym ostrzeżeniem, że glikemia spada poniżej bezpiecznego zakresu i organizm uruchomił mechanizmy obronne. Zlekceważenie ich, tłumaczenie zmęczeniem czy stresem i brak szybkiej podaży węglowodanów prostych może doprowadzić do rozwinięcia się ciężkich objawów neuroglikopenii.

Późne objawy neuroglikopenii związane z niedoborem glukozy w mózgu

Mózg jest narządem wyjątkowo wrażliwym na niedobór glukozy, bo praktycznie nie ma własnych zapasów energii. Gdy stężenie cukru we krwi spada coraz niżej, dochodzi do zaburzenia pracy komórek nerwowych. Objawia się to zmianą zachowania, problemami z logicznym myśleniem, a w skrajnych sytuacjach utratą świadomości.

Do późnych objawów neuroglikopenii, wymagających natychmiastowej reakcji otoczenia, należą:

• zaburzenia mowy, mówienie niewyraźnie lub bełkotliwie,
• zaburzenia koncentracji, rozkojarzenie, gubienie wątku w trakcie rozmowy,
• zaburzenia widzenia, na przykład podwójne widzenie lub obraz jak „za mgłą”,
• splątanie, dezorientacja co do miejsca lub czasu,
• nieracjonalne, agresywne lub kompletnie niedostosowane do sytuacji zachowanie,
• silne bóle i zawroty głowy,
• narastająca senność, trudności z utrzymaniem kontaktu słownego,
• drgawki całego ciała lub pojedynczych części,
• utrata przytomności, brak reakcji na wołanie czy bodźce bólowe,
• śpiączka hipoglikemiczna przy długotrwałym, głębokim niedocukrzeniu.

W momencie, gdy pojawiają się objawy neuroglikopenii, chory najczęściej nie jest już w stanie samodzielnie przyjąć węglowodanów ani realistycznie ocenić swojego stanu. Dla otoczenia jest to wyraźny sygnał, że sytuacja jest potencjalnie zagrażająca życiu i wymaga natychmiastowej pomocy, w tym ułożenia w bezpiecznej pozycji oraz wezwania pogotowia ratunkowego.

Przedłużająca się neuroglikopenia może prowadzić do trwałego uszkodzenia mózgu, a w skrajnych przypadkach do zgonu. Jeśli dochodzi do drgawek lub utraty przytomności, trzeba jak najszybciej zadzwonić pod numer 112 lub 999, zabezpieczyć drogi oddechowe chorego i poczekać na przyjazd zespołu ratunkowego.

Jakie są najczęstsze przyczyny hipoglikemii?

U zdrowej osoby stężenie glukozy we krwi utrzymywane jest w dość wąskim zakresie dzięki współdziałaniu kilku hormonów. Insulina obniża poziom cukru, zwiększając wychwyt glukozy przez mięśnie i tkankę tłuszczową oraz hamując jej produkcję w wątrobie. Z kolei glukagon i adrenalina (epinefryna) działają przeciwnie – mobilizują zapasy glukozy z wątroby i podnoszą jej stężenie we krwi, szczególnie między posiłkami czy w trakcie wysiłku.

Hipoglikemia pojawia się, gdy mechanizmy ochronne zawodzą albo są sztucznie „przestawione” przez leczenie. Dzieje się tak przede wszystkim u osób z cukrzycą typu 1 i zaawansowaną cukrzycą typu 2, które przyjmują insulinę lub niektóre doustne leki, takie jak pochodne sulfonylomocznika (np. gliklazyd, glimepiryd). Niedocukrzenie może jednak wystąpić także u ludzi bez rozpoznanej cukrzycy, między innymi w przebiegu chorób przewodu pokarmowego czy po niektórych operacjach.

Przyczyny hipoglikemii u osób z cukrzycą

U chorych na cukrzycę niedocukrzenie jest najczęściej skutkiem niedopasowania dawki leków do ilości zjedzonych węglowodanów lub poziomu aktywności. Zbyt duża ilość insuliny w stosunku do posiłku, ominięta kanapka czy intensywny trening bez dodatkowej przekąski – to typowe sytuacje obserwowane w gabinecie diabetologicznym. Ryzyko rośnie także przy współistniejących infekcjach, kiedy apetyt jest mniejszy, a leków pacjent nie modyfikuje.

Do najczęstszych okoliczności zwiększających ryzyko hipoglikemii u diabetyków należą między innymi:

• podanie zbyt dużej dawki insuliny w stosunku do planowanego posiłku,
• zbyt duża dawka doustnych leków przeciwcukrzycowych z grupy pochodnych sulfonylomocznika (np. gliklazyd, glimepiryd),
• pominięcie posiłku po wykonaniu zastrzyku z insuliny,
• zbyt mała kaloryczność zjedzonego posiłku, „dietetyczna” kolacja po standardowej dawce leku,
• zbyt długi odstęp między wstrzyknięciem insuliny a jedzeniem,
• szybsze wchłanianie insuliny z miejsca wstrzyknięcia ogrzanego przez upał, gorącą kąpiel czy intensywne masowanie skóry,
• intensywny lub nieplanowany wysiłek fizyczny bez dodatkowej przekąski przed lub po treningu,
• spożycie alkoholu, zwłaszcza na pusty żołądek, co hamuje uwalnianie glukozy z wątroby,
• współistniejąca infekcja albo inna choroba ograniczająca apetyt lub tolerancję pokarmu.

Częste albo bardzo ciężkie epizody hipoglikemii zawsze są sygnałem, że plan leczenia wymaga korekty. Lekarz może zmienić dawki lub rodzaj insuliny, przesunąć godziny jej podawania, a także zmodyfikować terapię doustnymi lekami, w tym pochodnymi sulfonylomocznika. W razie potrzeby zleca się także edukację diabetologiczną, która pomaga lepiej dopasowywać dawki do posiłków i wysiłku.

Hipoglikemia bez cukrzycy i hipoglikemia reaktywna

Niedocukrzenie zdarza się również u osób, które nie mają rozpoznanej cukrzycy i nie przyjmują leków obniżających glikemię. Najczęściej ma wtedy postać hipoglikemii reaktywnej (poposiłkowej), pojawiającej się zwykle 2–5 godzin po obfitym posiłku bogatym w węglowodany. Typowa sytuacja to duża porcja białego pieczywa, słodki deser i napój, po których po kilku godzinach pojawiają się drżenie rąk, głód i osłabienie.

Jeśli niedocukrzenie po posiłku dotyczy osoby bez innych poważnych chorób, mówimy często o hipoglikemii reaktywnej idiopatycznej. Rozpoznanie opiera się na tzw. triadzie Whipple’a: wystąpieniu typowych objawów, udokumentowanym obniżeniu stężenia glukozy we krwi oraz ustąpieniu dolegliwości po spożyciu węglowodanów. W przypadku współistnienia innych schorzeń przewodu pokarmowego lub po zabiegach operacyjnych mówimy po prostu o hipoglikemii reaktywnej związanej z daną chorobą.

Do stanów, w których może pojawić się hipoglikemia reaktywna, należą między innymi:

• okres po operacjach resekcyjnych żołądka lub jelita cienkiego, gdy objawy niedocukrzenia mogą wystąpić już po 30–90 minutach od posiłku,
• wczesna faza cukrzycy typu 2, kiedy trzustka reaguje nadmiernym wyrzutem insuliny, a niedocukrzenie pojawia się po 3–5 godzinach od jedzenia,
• inne choroby przewodu pokarmowego wpływające na tempo opróżniania żołądka i wchłaniania węglowodanów, na przykład ciężkie zapalenia czy zespół krótkiego jelita.

Leczenie hipoglikemii reaktywnej opiera się głównie na zmianie sposobu żywienia: regularne posiłki, niski indeks i ładunek glikemiczny, unikanie dużych porcji szybkowchłanialnych cukrów. Konsultacja specjalistyczna jest potrzebna, jeśli pojawiają się omdlenia, zaburzenia przytomności, epizody podczas wysiłku albo mimo korekty diety dolegliwości nadal się powtarzają.

Co zrobić przy hipoglikemii krok po kroku?

Każde podejrzenie hipoglikemii wymaga szybkiego działania, bo mózg bardzo źle znosi brak glukozy. Najlepiej najpierw zmierzyć stężenie cukru glukometrem, ale przy wyraźnych objawach nie warto czekać z podaniem węglowodanów prostych tylko dlatego, że miernik nie jest pod ręką. W praktyce liczy się czas i proste, sprawdzone schematy działania.

U osoby przytomnej, z którą masz kontakt słowny, postępowanie wygląda następująco:

• jeśli to możliwe, wykonaj pomiar glikemii glukometrem,
• gdy wynik jest poniżej wartości „alertowej” (<3,9 mmol/l / <70 mg/dl) lub występują typowe objawy, natychmiast podaj około 15 g węglowodanów prostych,
• odczekaj około 15 minut, pozwalając glukozie wchłonąć się z przewodu pokarmowego,
• po 15 minutach ponownie zmierz poziom glukozy lub oceń, czy objawy ustąpiły,
• jeśli glikemia nadal jest niska albo dolegliwości się utrzymują, powtórz podanie 15 g węglowodanów prostych,
• po ustąpieniu ostrych objawów podaj porcję węglowodanów złożonych, na przykład kanapkę, żeby ustabilizować stężenie cukru i uniknąć ponownego spadku.

Aby łatwiej zareagować, warto znać przykładowe porcje produktów, które dostarczają około 15 g szybko działających węglowodanów prostych:

• glukoza w saszetkach – 1 saszetka płynnej glukozy zwykle zawiera około 10 g, więc potrzebne są mniej więcej 1,5 saszetki,
• tabletki z glukozą – zależnie od producenta 1 tabletka ma 3–4 g glukozy, więc trzeba podać zwykle 4–5 tabletek,
• około 150 ml soku owocowego (pół szklanki), co dostarcza mniej więcej 10–15 g cukrów,
• 1 łyżka stołowa miodu lub dżemu, najlepiej rozpuszczona w niewielkiej ilości wody,
• 1 średnie jabłko (ok. 22 g węglowodanów – można zjeść część),
• pół średniego banana (około 15 g węglowodanów),
• pół szklanki truskawek (ok. 10 g cukrów, można połączyć z małą ilością soku).

W trakcie leczenia ostrej hipoglikemii są też produkty, których lepiej unikać, bo działają zbyt wolno lub są niebezpieczne przy ryzyku utraty przytomności:

• czekolada i batoniki, które zawierają dużo tłuszczu opóźniającego wchłanianie cukrów,
• wafelki, kremowe ciastka i inne słodycze z wysoką zawartością tłuszczu,
• chleb z masłem, tłustym serem czy wędliną – taka przekąska może być dobra później, ale nie na start,
• twarde cukierki, które rozpuszczają się długo i przy nagłej utracie przytomności mogą spowodować zadławienie.

Bywa, że osoba w hipoglikemii jest jeszcze przytomna, ale zachowuje się dziwnie, jest rozdrażniona albo wręcz agresywna i nie chce jeść ani pić. W takiej sytuacji otoczenie powinno postępować ostrożnie, ale stanowczo:

• zachęcaj chorego do wypicia słodkiego napoju lub zjedzenia glukozy, nawet jeśli początkowo odmawia,
• uważnie obserwuj, czy jest w stanie bezpiecznie przełykać, czy nie krztusi się,
• nie zostawiaj tej osoby samej, dopóki objawy całkowicie nie ustąpią i glikemia nie wróci do bezpiecznego zakresu.

U chorych na cukrzycę typu 1 bardzo przydatny jest glukagon, dostępny na receptę w formie zastrzyku domięśniowego lub podskórnego, a także jako preparat donosowy. Glukagon działa odwrotnie niż insulina – mobilizuje zapasy glukozy z wątroby i szybko podnosi stężenie cukru. Lek powinien być przechowywany w domu i w pracy, a najbliższe osoby (np. domownicy) powinny wiedzieć, jak go użyć w nagłym przypadku.

Przy utracie przytomności lub podejrzeniu ciężkiej hipoglikemii postępuj według poniższych kroków:

• nie podawaj niczego doustnie, bo grozi to zachłyśnięciem i niedrożnością dróg oddechowych,
• ułóż chorego w pozycji bezpiecznej na boku, z głową odchyloną do tyłu,
• natychmiast wezwij pogotowie ratunkowe pod numerem 112 lub 999,
• jeśli dysponujesz glukagonem i został wcześniej zalecony, a osoba jest nieprzytomna, przeszkolona osoba może podać lek domięśniowo, podskórnie lub donosowo,
• poczekaj na przyjazd zespołu i przekaż ratownikom informacje o chorobie, przyjmowanych lekach oraz okolicznościach zdarzenia.

Ratownik medyczny, który przyjeżdża do nieprzytomnego pacjenta z niedocukrzeniem, podaje zwykle dożylnie stężony roztwór glukozy. Jeśli chory nie odzyskuje przytomności lub pojawiają się inne niepokojące objawy, konieczny jest transport do szpitala i dalsza obserwacja. Długotrwałe, głębokie niedocukrzenie może bowiem skończyć się śpiączką hipoglikemiczną.

Podczas pracy fizycznej, obsługi maszyn, narzędzi budowlanych czy prowadzenia pojazdów nawet łagodna hipoglikemia może być bardzo niebezpieczna, dlatego przy pierwszych objawach niedocukrzenia trzeba natychmiast przerwać wykonywane czynności i zastosować opisane kroki postępowania.

Jak zapobiegać hipoglikemii na co dzień?

Cel profilaktyki jest prosty: ograniczyć liczbę epizodów hipoglikemii i nie dopuszczać do ciężkich postaci z utratą przytomności. Ma to ogromne znaczenie dla bezpieczeństwa codziennego funkcjonowania, także przy pracy fizycznej, prowadzeniu samochodu czy obsłudze elektronarzędzi. Dobrze poukładane nawyki potrafią zmniejszyć ryzyko niedocukrzeń o kilkadziesiąt procent.

U osób z cukrzycą warto wprowadzić na co dzień kilka prostych zasad, które wyraźnie zmniejszają ryzyko niedocukrzeń:

• regularnie kontroluj glikemię glukometrem lub systemem ciągłego monitorowania, szczególnie przed snem, wysiłkiem czy prowadzeniem pojazdu,
• stosuj się do zaleceń dietetycznych, jedząc regularne posiłki o zbliżonej zawartości węglowodanów,
• dostosowuj dawki insuliny i leków doustnych do wielkości i składu posiłków,
• nie dopuszczaj do bardzo długich przerw między posiłkami, zwłaszcza po podaniu insuliny krótko działającej,
• planuj przekąski przed i po wysiłku fizycznym, szczególnie jeśli trening jest dłuższy lub intensywniejszy niż zwykle,
• unikaj picia alkoholu na pusty żołądek, a w trakcie jego spożywania kontroluj poziom cukru,
• po każdym epizodzie hipoglikemii analizuj przyczyny i zapisuj je, żeby na wizycie omówić je z lekarzem,
• jeśli niedocukrzenia zdarzają się częściej lub mają cięższy przebieg, zgłoś się wcześniej na kontrolę diabetologiczną.

Dla bezpieczeństwa osobistego przy cukrzycy i skłonności do hipoglikemii warto zadbać także o kilka praktycznych rozwiązań:

• noś przy sobie źródło szybko wchłanianych węglowodanów prostych, np. glukozę w saszetkach lub tabletki z glukozą,
• zadbaj o widoczny identyfikator, na przykład opaskę na nadgarstku z napisem „mam cukrzycę”,
• poinformuj współpracowników i domowników o ryzyku niedocukrzenia oraz naucz ich, jak udzielić pierwszej pomocy,
• przy niestabilnej glikemii unikaj samotnej pracy na wysokości, przy ciężkich maszynach czy ostrych narzędziach,
• przed dłuższą podróżą samochodem sprawdź poziom cukru i zabierz zestaw z szybkimi węglowodanami.

W przypadku hipoglikemii reaktywnej profilaktyka opiera się głównie na dobrze zaplanowanej diecie. Pomagają posiłki o niskim indeksie i ładunku glikemicznym, jedzone regularnie 4–5 razy dziennie bez długich okresów głodzenia. W praktyce oznacza to ograniczenie słodyczy, słodkich napojów (również mlecznych) i alkoholu, a włączenie do jadłospisu warzyw, pełnoziarnistych produktów zbożowych, chudego białka i zdrowych tłuszczów.

Przy cięższej pracy fizycznej, na przykład podczas remontu, prac ogrodowych czy na budowie, szczególnie ważne jest wcześniejsze zaplanowanie posiłków i przekąsek oraz zabranie ze sobą źródła szybko działających węglowodanów na wypadek nagłego spadku cukru.

Hipoglikemia w nocy i śpiączka hipoglikemiczna

Nocne niedocukrzenia są wyjątkowo zdradliwe, bo często nie wybudzają chorego ze snu. Dotyczą zarówno dorosłych, jak i dzieci, a najczęściej występują u osób leczonych insuliną (rzadziej przy samych lekach doustnych). Rano pacjent budzi się zmęczony, „jak po ciężkiej nocy”, nie kojarząc tego stanu z hipoglikemią.

Na nocną hipoglikemię mogą wskazywać objawy w trakcie snu oraz dolegliwości odczuwane po przebudzeniu:

• niespokojny sen, częste przewracanie się z boku na bok, „pognieciona” kołdra,
• koszmary nocne, gwałtowne wybudzenia bez wyraźnej przyczyny,
• nadmierne pocenie się, dreszcze, wilgotna i lepka od potu skóra,
• zmiany częstości oddechu, bardzo płytki lub przyspieszony oddech,
• poranny ból głowy, uczucie ciężkiej, „otępiałej” głowy,
• zmęczenie, niewyspanie mimo pozornie długiego snu,
• mokre od potu prześcieradło, piżama i pościel.

Do najczęstszych przyczyn hipoglikemii nocnej należą sytuacje związane z dawkowaniem insuliny i wieczornymi nawykami:

• zbyt duża dawka insuliny przyjmowana wieczorem, zwłaszcza insuliny bazalnej,
• intensywna aktywność fizyczna w godzinach wieczornych bez odpowiedniej przekąski,
• spożycie alkoholu wieczorem, szczególnie bez jedzenia,
• źle zbilansowany wieczorny posiłek, np. bardzo mało węglowodanów przy standardowej dawce leku,
• współistniejąca infekcja lub inna choroba wpływająca na apetyt i metabolizm.

Nawracające epizody hipoglikemii w nocy wymagają omówienia z lekarzem prowadzącym. Często konieczna jest korekta dawek i godzin podawania insuliny, zmiana składu kolacji, a czasem także włączenie monitorowania glikemii w nocy (np. przed snem, w środku nocy i nad ranem). Dobrze dobrany schemat leczenia pozwala takie epizody ograniczyć do minimum.

Śpiączka hipoglikemiczna jest następstwem ciężkiej, długotrwałej hipoglikemii, w której dochodzi do utraty przytomności i głębokiej neuroglikopenii. Mózg pozbawiony glukozy przestaje prawidłowo funkcjonować, co grozi trwałym uszkodzeniem struktur nerwowych. Nieleczona śpiączka może skończyć się poważnymi powikłaniami neurologicznymi lub zgonem.

Ryzyko śpiączki hipoglikemicznej rośnie szczególnie w następujących sytuacjach:

• podanie znacznie zbyt dużej dawki insuliny, na przykład pomylenie rodzajów preparatów,
• błędy żywieniowe – niespożycie posiłku po zastrzyku lub bardzo małokaloryczna kolacja,
• nieplanowany, nadmierny wysiłek fizyczny bez dodatkowych węglowodanów,
• nadużywanie alkoholu, zwłaszcza z towarzyszącą niewydolnością wątroby,
• brak świadomości objawów hipoglikemii u chorego i brak edukacji jego otoczenia.

W przypadku utraty przytomności lub podejrzenia śpiączki hipoglikemicznej trzeba natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe. Osoba nieprzytomna nie może nic przyjąć doustnie, więc cała uwaga powinna skupić się na ułożeniu w pozycji bezpiecznej, kontroli oddechu i szybkim przekazaniu ratownikom informacji o chorobie oraz stosowanych lekach, w tym o ostatnich dawkach insuliny.

Na szczególną uwagę zasługują osoby z cukrzycą pracujące zmianowo, w trybie nocnym lub po bardzo intensywnych dniach pracy fizycznej, ponieważ u nich ryzyko hipoglikemii nocnej jest większe i wymaga regularnej kontroli glikemii przed snem, dobrze zbilansowanej kolacji oraz indywidualnego omówienia wieczornych dawek insuliny z lekarzem.