Wrzody lubią jesień – co powoduje ich powstawanie?

Jesienią coraz częściej czujesz pieczenie w przełyku albo kłujący ból w nadbrzuszu po jedzeniu lub w nocy. Zdarza się, że dolegliwości mijają po tabletce na zgagę, ale po kilku dniach wracają jak bumerang. Z tego artykułu dowiesz się, skąd biorą się wrzody żołądka i dwunastnicy, dlaczego lubią jesień i co możesz zrobić, żeby nad nimi zapanować.

Czym są wrzody? – kto choruje i jak często

Wrzód to głębszy ubytek w błonie śluzowej żołądka lub dwunastnicy, sięgający poza jej powierzchowne warstwy i mający zwykle kształt niewielkiego krateru. Gdy zmiana leży w żołądku, mówimy o wrzodzie żołądka, a gdy w pierwszym odcinku jelita cienkiego – o wrzodzie dwunastnicy. Ból przy wrzodzie żołądka pojawia się najczęściej krótko po posiłku, natomiast przy wrzodzie dwunastnicy typowy jest ból głodowy, budzący w nocy lub nad ranem i zmniejszający się po jedzeniu.

Choroba wrzodowa należy do najczęstszych schorzeń przewodu pokarmowego i dotyka około 5–10 procent dorosłych, czyli w praktyce co dziesiątą osobę. Częściej chorują mężczyźni, zwłaszcza w młodym i średnim wieku, ale owrzodzenia coraz częściej rozpoznaje się także u nastolatków i dzieci. Wrzody dwunastnicy występują nawet około trzy razy częściej niż wrzody żołądka, dlatego wielu pacjentów z „bólem żołądka” ma w rzeczywistości zmiany właśnie w dwunastnicy.

Nieleczone lub leczone z przerwami owrzodzenia bardzo często nawracają i mogą latami przebiegać z okresami zaostrzeń oraz pozornego spokoju.

Najważniejszym badaniem w diagnostyce choroby wrzodowej jest gastroskopia, bo tylko oglądając błonę śluzową z bliska i pobierając wycinki można potwierdzić wrzód oraz wykluczyć zmiany nowotworowe.

Co powoduje powstawanie wrzodów?

Wrzody nie biorą się z jednego powodu, lecz wynikają z zaburzonej równowagi między czynnikami agresywnymi a ochronnymi w przewodzie pokarmowym. Z jednej strony działa kwas solny i pepsyna, zakażenie Helicobacter pylori, niesteroidowe leki przeciwzapalne, cofająca się żółć, używki i przewlekły stres, a z drugiej – śluz, dobre ukrwienie oraz mechanizmy naprawcze błony śluzowej żołądka i dwunastnicy. Gdy przewaga przechyla się na stronę „agresji”, z czasem pojawia się ubytek, który przekształca się w wrzód.

Do najczęstszych czynników ryzyka należy kilka dobrze poznanych mechanizmów działania:

• Helicobacter pylori – bakteria przylega do błony śluzowej żołądka, wywołuje przewlekły stan zapalny i pobudza komórki do wydzielania większej ilości kwasu.
• Nadkwaśność i pepsyna – nadmiar kwasu solnego i enzymu trawiącego białko uszkadza komórki śluzówki szybciej, niż organizm zdąży je odbudować.
• Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – hamują wytwarzanie prostaglandyn, przez co osłabiają barierę śluzową i sprzyjają nadżerkom oraz krwawieniom.
• Alkohol – działa drażniąco, rozpuszcza warstwę śluzu i zwiększa przepuszczalność błony śluzowej żołądka dla kwasu solnego.
• Palenie papierosów – upośledza ukrwienie błony śluzowej żołądka, utrudnia gojenie wrzodów i zwiększa ryzyko nawrotów.
• Przewlekły stres – pobudza nerw błędny, nasila wydzielanie kwasu solnego i zmienia motorykę żołądka oraz dwunastnicy.
• Czynniki genetyczne i rodzinne – u około 50 procent pacjentów choroba wrzodowa występuje rodzinnie, a osoby z grupą krwi 0 mają wyraźnie wyższe ryzyko zachorowania.
• Cofanie żółci – zarzucanie żółci z dwunastnicy do żołądka uszkadza śluzówkę i utrudnia gojenie istniejących nadżerek.
• Zaburzenia ukrwienia śluzówki – miażdżyca, niewydolność krążenia czy wstrząs mogą doprowadzić do tzw. wrzodów stresowych, szczególnie u ciężko chorych.

W krajach takich jak Polska zakażenie Helicobacter pylori stwierdza się u około 60–70 procent dorosłych, ale wrzody rozwija jedynie część tych osób. Przyjmuje się, że około 20–25 procent zakażonych ma objawową chorobę wrzodową, a u pozostałych infekcja ogranicza się do przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka, często bez wyraźnych dolegliwości.

Rola Helicobacter pylori – jak bakteria uszkadza śluzówkę

Bakteria Helicobacter pylori ma spiralny kształt i kilka wici, dzięki którym wnika głębiej w warstwę śluzu pokrywającego żołądek. Przykleja się do komórek błony śluzowej żołądka, a następnie wytwarza enzym ureazę, który rozkłada mocznik i lokalnie podnosi pH, tworząc dla bakterii „bezpieczną wyspę” w kwaśnym środowisku. Dodatkowo uwalnia toksyny i enzymy uszkadzające komórki oraz uruchamia reakcję zapalną, co w dłuższym czasie prowadzi do osłabienia bariery ochronnej i zwiększonego wydzielania kwasu.

Zakażenie tą bakterią jest bardzo częste, a droga przenoszenia zaskakująco prosta:

• W populacji dorosłych ponad połowa ludzi na świecie jest zakażona Helicobacter pylori, a w Polsce odsetek ten sięga około 60–70 procent.
• Około 20–25 procent zakażonych rozwija objawową chorobę – zapalenie błony śluzowej z dolegliwościami lub wrzody żołądka i dwunastnicy.
• Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową przez wspólne sztućce, szklanki, niemyte ręce, zanieczyszczoną wodę, a także przez pocałunek u osób z refluksem i obecnością bakterii w ślinie.
• Nosicielstwo Helicobacter pylori nie zawsze prowadzi do choroby, bo o rozwoju wrzodów decyduje też odporność organizmu, styl życia i inne czynniki ryzyka.

Helicobacter pylori można wykryć kilkoma metodami, różniącymi się inwazyjnością i zastosowaniem. W praktyce wykorzystuje się test oddechowy z mocznikiem znakowanym izotopem węgla, test na obecność antygenu H. pylori w kale, badania serologiczne przeciwciał we krwi oraz testy inwazyjne z wycinków podczas gastroskopii, takie jak test ureazowy, badanie histopatologiczne czy metody biologii molekularnej (PCR).

Niesteroidowe leki przeciwzapalne i inne leki – jaki mają wpływ

Popularne niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, naproksen czy ketoprofen, blokują enzymy odpowiedzialne za wytwarzanie prostaglandyn. Te związki chronią błonę śluzową żołądka, bo zwiększają produkcję śluzu i poprawiają ukrwienie, a ich niedobór powoduje ścieńczenie bariery ochronnej. Efektem są nadżerki, które przy długotrwałym i wysokodawkowym stosowaniu leków mogą przekształcić się w wrzody, często z ryzykiem krwawienia, zwłaszcza u osób starszych i zakażonych Helicobacter pylori.

Nie tylko NLPZ zwiększają ryzyko powikłań ze strony żołądka i dwunastnicy, dlatego przy przewlekłym leczeniu warto znać kilka zależności:

• Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna, NOAC, małe dawki ASA) nasilają skutki uszkodzenia śluzówki, bo nawet niewielki wrzód może wtedy spowodować poważny krwotok.
• Kortykosteroidy same w sobie rzadko wywołują wrzody, ale w połączeniu z NLPZ znacznie podnoszą ryzyko owrzodzeń i krwawień z przewodu pokarmowego.
• Chemioterapia i leki immunosupresyjne osłabiają regenerację błony śluzowej, przez co gojenie nawet niewielkich uszkodzeń trwa dłużej i częściej dochodzi do powikłań.
• Szczególnie narażeni są pacjenci po 60. roku życia, przyjmujący jednocześnie kilka leków przeciwbólowych, przeciwkrzepliwych i zakażeni Helicobacter pylori, u których każde zaostrzenie wymaga czujniejszej obserwacji.

Przy konieczności długotrwałego stosowania NLPZ lekarz zwykle rozważa włączenie inhibitora pompy protonowej jako leku osłonowego oraz okresowe kontrolowanie żołądka, zwłaszcza gdy pojawiają się bóle w nadbrzuszu, zgaga lub niedokrwistość.

Stres, używki i czynniki genetyczne – które zwiększają ryzyko

Przewlekły stres wpływa na przewód pokarmowy dużo silniej, niż większości osób się wydaje. Pobudzenie układu nerwowego zwiększa wydzielanie kwasu solnego, przyspiesza lub spowalnia perystaltykę żołądka i dwunastnicy oraz powoduje skurcz naczyń w śluzówce, co ogranicza jej odżywienie. Palenie papierosów i nadużywanie alkoholu dodatkowo zaburzają ukrwienie i gojenie, a drażniąca treść żołądkowa łatwiej dociera do głębszych warstw błony śluzowej.

W codziennym życiu wygląda to często bardzo podobnie, dlatego warto wiedzieć, które zachowania szczególnie szkodzą śluzówce żołądka:

• Palenie papierosów spowalnia gojenie istniejących wrzodów, zwiększa ryzyko ich nawrotu i powikłań, w tym krwawienia oraz perforacji.
• Alkohol, zwłaszcza mocny i pity na czczo, bezpośrednio drażni błonę śluzową, uszkadza barierę śluzową i nasila działanie kwasu solnego.
• Nieregularne, obfite i ciężkostrawne posiłki, ostre przyprawy, bardzo gorące dania oraz kawa na pusty żołądek nie są główną przyczyną wrzodów, ale potrafią mocno nasilać objawy istniejącej choroby wrzodowej.

Znaczenie mają też predyspozycje wrodzone: u około 50 procent pacjentów choroba wrzodowa pojawia się także u bliskich krewnych, co wskazuje na udział dziedziczności. Dodatkowo osoby z grupą krwi 0 mają o około 30–40 procent wyższe ryzyko wrzodów niż posiadacze innych grup, dlatego przy takim obciążeniu szczególnie warto ograniczać inne czynniki ryzyka, jak palenie, alkohol czy doraźne nadużywanie leków przeciwbólowych.

Cofanie żółci i choroby współistniejące – kiedy żółć uszkadza żołądek

Żółć w prawidłowych warunkach trafia do dwunastnicy, gdzie uczestniczy w trawieniu tłuszczów. Gdy motoryka żołądka i dwunastnicy jest zaburzona albo po niektórych operacjach przewodu pokarmowego, może dochodzić do refluksu żółciowego do żołądka. Składniki żółci działają wtedy jak agresywne detergenty, rozpuszczają warstwę śluzu i bezpośrednio uszkadzają komórki błony śluzowej żołądka, często w miejscach, gdzie już wcześniej istniały nadżerki lub niewielkie wrzody.

Ryzyko takich uszkodzeń rośnie przy chorobach dróg żółciowych, kamicy pęcherzyka, zaburzeniach motoryki przewodu pokarmowego czy po częściowym wycięciu żołądka. U osób z cukrzycą dodatkowo dochodzi do tzw. neuropatii autonomicznej, która spowalnia opróżnianie żołądka, a u pacjentów z ciężkimi chorobami metabolicznymi, niewydolnością nerek lub nowotworami zdolność gojenia błony śluzowej jest wyraźnie obniżona.

Dlaczego wrzody nasilają się jesienią i wiosną?

Wielu pacjentów zauważa, że ból „żołądka” szczególnie często pojawia się jesienią i wiosną, nawet po dłuższym okresie względnego spokoju. Jedna z hipotez mówi o większej aktywności Helicobacter pylori w tzw. porach przejściowych, gdy zmienia się temperatura, wilgotność i rytm dnia. Równocześnie jesienią nasilają się infekcje dróg oddechowych, częściej sięgasz po NLPZ i antybiotyki, a zmiana trybu życia, diety oraz zwiększony stres po powrocie z urlopu dodatkowo obciążają przewód pokarmowy.

W okresach przejściowych rolę mogą odgrywać różne sezonowe bodźce, między innymi:

• Zmiana diety na cięższą, z większą ilością tłustych, smażonych potraw i mniejszą ilością świeżych warzyw oraz owoców.
• Powrót do pracy lub szkoły, większe obciążenie obowiązkami, mniej snu i więcej stresu dnia codziennego.
• Częstsze infekcje wirusowe i bakteryjne, co wiąże się z częstym przyjmowaniem leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, a czasem antybiotyków.
• Wahania temperatury i wilgotności, które osłabiają odporność, sprzyjają zakażeniom i mogą wpływać na aktywność przewlekłych stanów zapalnych w organizmie.

Badania epidemiologiczne potwierdzają, że szczyty zaostrzeń choroby wrzodowej, zwłaszcza wrzodów dwunastnicy, często przypadają na wiosnę i jesień, choć dokładne mechanizmy tego zjawiska nie są jeszcze w pełni wyjaśnione. Dlatego osoby ze skłonnością do wrzodów powinny w tych okresach roku szczególnie uważnie obserwować dolegliwości i szybciej reagować na niepokojące objawy.

Jak rozpoznać wrzody?

Diagnostyka choroby wrzodowej zaczyna się od dokładnego wywiadu, opisu bólów nadbrzusza, zgagi, nudności oraz oceny przyjmowanych leków, zwłaszcza NLPZ. Następnie wykonuje się badania nieinwazyjne, w tym testy w kierunku Helicobacter pylori, ale złotym standardem pozostaje gastroskopia, która pozwala lekarzowi zobaczyć wrzód, ocenić jego wielkość, lokalizację i pobrać wycinki do analizy.

W praktyce stosuje się ustalony schemat postępowania diagnostycznego, obejmujący kilka etapów:

• Na gastroskopię kieruje się osoby z bólami nadbrzusza trwającymi powyżej kilku tygodni, pacjentów po 40–45. roku życia, chorych przyjmujących przewlekle NLPZ lub z objawami alarmowymi, takimi jak spadek masy ciała, niedokrwistość czy krwawienie.
• Przed leczeniem często wykonuje się test oddechowy lub badanie antygenu H. pylori w kale, a u części pacjentów także serologiczny test przeciwciał, zwłaszcza gdy gastroskopia jest trudno dostępna.
• Po terapii eradykacyjnej zakażenia Helicobacter pylori stosuje się ponownie test oddechowy lub badanie antygenu w kale, aby potwierdzić skuteczne usunięcie bakterii.
• Na wynik wielu testów wpływają inhibitory pompy protonowej, antybiotyki i preparaty bizmutu, dlatego lekarz zwykle zaleca ich czasowe odstawienie na odpowiednio długi okres przed badaniem.

Jakie są typowe i nietypowe objawy?

Objawy choroby wrzodowej bywają bardzo różne, ale pewne dolegliwości pojawiają się szczególnie często i warto je znać:

• Ból w nadbrzuszu po posiłku, zwykle 30–60 minut po jedzeniu, jest charakterystyczny dla wrzodu żołądka i często pojawia się po potrawach tłustych, kwaśnych lub ostro przyprawionych.
• Ból głodowy, budzący w nocy lub nad ranem i ustępujący po zjedzeniu kilku kęsów czy wypiciu mleka, bardziej pasuje do wrzodu dwunastnicy.
• Pieczenie za mostkiem, zgaga, odbijania, wzdęcia, nudności i uczucie pełności po niewielkim posiłku mogą współistnieć zarówno z wrzodem żołądka, jak i refluksem.
• Wymioty, czasem z domieszką treści pokarmowej z poprzedniego dnia, brak apetytu oraz niezamierzona utrata masy ciała pojawiają się zwłaszcza przy dużych lub powikłanych wrzodach.
• Nawet około połowy chorych może mieć przebieg skąpoobjawowy lub niemal bezbólowy, a pierwszym sygnałem problemu bywa niedokrwistość albo krwawienie z przewodu pokarmowego.

Każdy przewlekły ból w nadbrzuszu, powracająca zgaga czy nawracające nudności wymagają rozmowy z lekarzem, bo podobny obraz mogą dawać także choroby trzustki, dróg żółciowych, jelita grubego, a nawet serca.

Szczególną uwagę trzeba zwrócić na objawy alarmowe: fusowate wymioty, smoliste, czarne stolce, nagły, bardzo silny ból brzucha, szybką utratę masy ciała czy postępujące osłabienie z bladością skóry. Takie symptomy mogą oznaczać krwawienie, perforację lub zaawansowaną niedokrwistość i są wskazaniem do pilnej interwencji medycznej, często w trybie szpitalnym.

Jakie badania potwierdzają wrzody – gastroskopia, test oddechowy i inne

Rozpoznanie choroby wrzodowej opiera się na połączeniu badań endoskopowych i testów w kierunku Helicobacter pylori, przy czym każde z nich ma swoją rolę i ograniczenia:

• Gastroskopia z pobraniem wycinków pozwala bezpośrednio obejrzeć błonę śluzową żołądka i dwunastnicy, ocenić wrzód oraz wykonać test ureazowy, badanie histopatologiczne i ewentualne badania metodą PCR.
• Test oddechowy z mocznikiem znakowanym izotopem węgla wykrywa aktywne zakażenie Helicobacter pylori i jest szeroko stosowany zarówno przed leczeniem, jak i do kontroli eradykacji.
• Test na obecność antygenu H. pylori w kale również wykrywa aktywną infekcję, nadaje się do monitorowania skuteczności terapii i jest chętnie wybierany u dzieci.
• Badania serologiczne przeciwciał w surowicy krwi wskazują, że organizm zetknął się z bakterią, ale nie odróżniają zakażenia obecnego od przebytego, dlatego ich przydatność w kontroli leczenia jest ograniczona.
• Dodatkowe badania krwi, takie jak morfologia z oceną niedokrwistości czy parametry zapalne, są pomocne w ocenie nasilenia choroby, lecz nie potwierdzają samego wrzodu.

Na dokładność testu oddechowego, badania antygenu H. pylori w kale i wycinków z żołądka wpływa stosowanie inhibitorów pompy protonowej, antybiotyków, preparatów bizmutu i czasem NLPZ, dlatego zwykle trzeba je odstawić na pewien okres, który ustala lekarz prowadzący. Nie należy samodzielnie przerywać leków, zwłaszcza przeciwkrzepliwych czy kardiologicznych, bez indywidualnej konsultacji.

W diagnostyce powikłań choroby wrzodowej wykorzystuje się też badania obrazowe, na przykład RTG z kontrastem barytowym, tomografię komputerową jamy brzusznej lub USG. RTG pomaga ocenić kształt żołądka i ewentualne zwężenie odźwiernika, a tomografia jest nieoceniona w podejrzeniu perforacji, nacieku nowotworowego lub rozległego zapalenia otrzewnej.

Jak leczy się wrzody?

Leczenie choroby wrzodowej ma kilka jasno określonych celów: usunąć przyczynę (np. Helicobacter pylori lub szkodliwe leki), zmniejszyć wydzielanie kwasu solnego, umożliwić wygojenie błony śluzowej i zapobiec nawrotom oraz powikłaniom, takim jak krwawienie czy perforacja. Współczesna farmakoterapia jest na tyle skuteczna, że operacje wykonuje się rzadko i głównie w stanach zagrożenia życia.

W praktyce stosuje się kilka głównych grup leków, które wzajemnie się uzupełniają:

• Schematy eradykacji Helicobacter pylori łączą co najmniej dwa antybiotyki z inhibitorem pompy protonowej, dzięki czemu likwidują zakażenie i istotnie zmniejszają ryzyko nawrotu wrzodów.
• Inhibitory pompy protonowej (IPP) niemal do zera ograniczają wydzielanie kwasu solnego, łagodzą ból i tworzą warunki do szybkiego gojenia ubytku w śluzówce.
• Leki osłaniające błonę śluzową, takie jak sukralfat, preparaty bizmutu czy mizoprostol, tworzą warstwę ochronną nad wrzodem i poprawiają ukrwienie miejscowe.
• Leki neutralizujące kwas działają szybko i doraźnie łagodzą zgagę, ale ich efekt jest krótki, a przy nadużywaniu mogą zaburzać wyniki niektórych badań i prowadzić do efektu odbicia.

Czas trwania leczenia wrzodu żołądka lub dwunastnicy to zwykle kilka tygodni, a równolegle zaleca się modyfikację diety oraz unikanie czynników drażniących. Schemat terapii dobiera lekarz indywidualnie, uwzględniając lokalizację wrzodu, wiek pacjenta, przyjmowane leki i choroby towarzyszące.

Eradykacja Helicobacter pylori – schematy i skuteczność

Usunięcie zakażenia Helicobacter pylori to podstawa leczenia u większości chorych z wrzodami żołądka lub dwunastnicy. Zasada jest prosta: minimum dwa antybiotyki plus inhibitor pompy protonowej przez określony czas, co zmniejsza ryzyko oporności i zwiększa szansę na trwałą eradykację. Skuteczność kuracji zależy zarówno od właściwego doboru leków, jak i od tego, czy pacjent przyjmuje je dokładnie według zaleceń.

W nowoczesnych wytycznych opisano kilka stosowanych na co dzień schematów eradykacji:

• Terapia poczwórna z bizmutem obejmuje IPP, cytrynian bizmutu oraz dwa antybiotyki, najczęściej metronidazol i tetracyklinę, stosowane zwykle przez około 14 dni i jest obecnie często leczeniem pierwszego wyboru.
• Klasyczna terapia trójlekowa z IPP, amoksycyliną i klarytromycyną bywa wybierana w regionach o niższej oporności bakterii na makrolidy i przy braku przeciwwskazań do tych leków.
• Alternatywne schematy z metronidazolem, lewofloksacyną lub innymi antybiotykami stosuje się u osób po nieudanej pierwszej eradykacji albo z przeciwwskazaniami do standardowych preparatów.
• W przypadku niepowodzenia pierwszej terapii konieczne jest powtórzenie leczenia innym zestawem i obowiązkowa kontrola eradykacji testem oddechowym lub badaniem antygenu H. pylori w kale po kilku tygodniach.

Przy dobrze dobranym schemacie i przestrzeganiu zaleceń skuteczność eradykacji może sięgać ponad 90 procent, choć rosnąca oporność Helicobacter pylori na antybiotyki stopniowo ją obniża. Z tego powodu tak ważne jest, by nie przerywać kuracji po kilku dniach poprawy i zawsze dokończyć cały przewidziany cykl.

Leki zmniejszające wydzielanie kwasu i leki osłaniające śluzówkę

Najsilniejszą grupą leków obniżających wydzielanie kwasu solnego są inhibitory pompy protonowej, na przykład omeprazol, pantoprazol czy lanzoprazol. Dzięki nim pH w żołądku rośnie, ból zwykle szybko się zmniejsza, a organizm ma szansę odbudować błonę śluzową żołądka i dwunastnicy. Uzupełniająco stosuje się preparaty osłaniające, takie jak sukralfat, bizmut, mizoprostol, oraz doraźnie leki zobojętniające, które neutralizują nadmiar kwasu i łagodzą zgagę.

Nadużywanie leków neutralizujących kwas i samodzielne, wielomiesięczne przyjmowanie IPP bez kontroli może być jednak niekorzystne, bo maskuje objawy chorób, w tym także nowotworów żołądka, i utrudnia prawidłową diagnostykę. Dlatego każdy dłuższy epizod dolegliwości „żołądkowych” wymaga przemyślanej diagnostyki, a nie tylko kolejnego opakowania tabletek dostępnych bez recepty.

Kiedy konieczna jest interwencja chirurgiczna?

Mimo że nowoczesne leczenie farmakologiczne jest bardzo skuteczne, w pewnych sytuacjach bez operacji nie da się bezpiecznie pomóc pacjentowi, a najczęstsze wskazania wyglądają następująco:

• Perforacja (przedziurawienie) wrzodu z wyciekiem treści żołądkowej do jamy otrzewnej i objawami ostrego zapalenia otrzewnej.
• Masywny krwotok z wrzodu, którego nie udaje się opanować za pomocą endoskopii lub leczenia zachowawczego.
• Zwężenie odźwiernika z zaleganiem pokarmu, nawracającymi wymiotami i objawami częściowej niedrożności przewodu pokarmowego.
• Wrzody oporne na leczenie farmakologiczne, zwłaszcza przy podejrzeniu zmian nowotworowych wymagających chirurgicznego usunięcia.

Dzięki skutecznej farmakoterapii takie zabiegi wykonuje się dzisiaj znacznie rzadziej niż dawniej, ale w sytuacjach ostrych ratują one życie i pozwalają uniknąć ciężkich powikłań ogólnych. Po operacji żołądka chory wymaga indywidualnie dobranej diety i stałej kontroli gastroenterologicznej.

Jak zapobiegać i łagodzić objawy na co dzień?

Czy można sprawić, żeby wrzody przestały „lubić” jesień i wiosnę? W dużej mierze tak, jeśli konsekwentnie zadbasz o kilka obszarów: właściwe leczenie zakażenia Helicobacter pylori, mądre stosowanie NLPZ, ograniczenie używek, regularne, łagodne dla żołądka posiłki oraz kontrolę chorób przewlekłych, które spowalniają gojenie błony śluzowej.

Dieta i nawyki żywieniowe – co ograniczyć, a co stosować

Dieta przy chorobie wrzodowej ma przede wszystkim zmniejszać dolegliwości i nie drażnić uszkodzonej śluzówki, dlatego warto świadomie dobierać produkty i sposób ich przygotowania:

• Ogranicz smażone, panierowane i bardzo tłuste dania, które długo zalegają w żołądku i nasilają wydzielanie kwasu.
• Unikaj ostrych przypraw, kwaśnych potraw, ciężkich wywarów z tłustych mięs, ryb i grzybów, a także zup z zasmażką.
• Zmniejsz spożycie alkoholu, mocnej kawy, napojów gazowanych i energetyzujących, zwłaszcza na czczo.
• U wielu pacjentów konieczne jest ograniczenie pieczywa żytniego i razowego, tłustych wędlin, marynat i dań z dużą ilością octu.
• Wybieraj lekkostrawne metody obróbki: gotowanie w wodzie i na parze, duszenie bez wcześniejszego obsmażania oraz pieczenie w folii.
• Jedz małe posiłki 4–5 razy dziennie, bez pośpiechu, co kilka godzin, tak aby nie doprowadzać do silnego uczucia głodu.
• Sięgaj po produkty zwykle dobrze tolerowane przez wrzodowców, takie jak chude białka, jajka na miękko, jogurty naturalne, przetarte warzywa i owoce, mleko jeśli jest dobrze znoszone.

Nie wykazano, aby sama dieta przyspieszała gojenie wrzodów bez równoczesnego leczenia farmakologicznego, ale odpowiedni sposób jedzenia wyraźnie zmniejsza ból, zgagę i uczucie pełności, dzięki czemu choroba mniej utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Styl życia i profilaktyka – palenie, alkohol, leki i higiena jamy ustnej

Oprócz talerza ogromne znaczenie ma to, co robisz na co dzień ze swoim ciałem i lekami, które przyjmujesz:

• Całkowicie zrezygnuj z palenia papierosów, także e-papierosów, bo każdy rodzaj dymu tytoniowego pogarsza ukrwienie błony śluzowej i spowalnia gojenie.
• Maksymalnie ogranicz, a najlepiej wyeliminuj alkohol, szczególnie pity na pusty żołądek lub w większych ilościach jednorazowo.
• Stosuj NLPZ tylko po konsultacji z lekarzem, w najmniejszej skutecznej dawce i możliwie najkrócej, a przy długotrwałym leczeniu rozważaj osłonę w postaci IPP.
• Jeśli masz cukrzycę, dbaj o dobre wyrównanie glikemii, bo wahania poziomu cukru istotnie osłabiają układ odpornościowy i procesy naprawcze.
• Szczególnie dbaj o higienę jamy ustnej i regularne usuwanie kamienia nazębnego, w którym może bytować Helicobacter pylori, stanowiąc rezerwuar zakażenia.

Do grup o podwyższonym ryzyku powikłań choroby wrzodowej należą osoby starsze, pacjenci przyjmujący przewlekle leki przeciwkrzepliwe, chorzy z ciężkimi chorobami nowotworowymi, po przeszczepach narządów lub z głębokimi zaburzeniami odporności, w tym z AIDS. W ich przypadku profilaktykę i schemat leczenia zawsze warto ustalać indywidualnie z gastrologiem.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Część objawów możesz próbować łagodzić samodzielnie, ale są sytuacje, w których konieczna jest szybka konsultacja medyczna:

• Uporczywy ból nadbrzusza, trwający dłużej niż kilka tygodni, nawracający sezonowo lub wybudzający ze snu.
• Objawy krwawienia z przewodu pokarmowego, czyli fusowate wymioty, smoliste stolce lub świeża krew w wymiocinach.
• Nagły, bardzo silny ból brzucha z twardym, napiętym jak deska brzuchem, gorączką lub dreszczami.
• Utrata masy ciała, brak apetytu, długotrwałe nudności i wymioty, zwłaszcza u osób po 40. roku życia.
• Objawy niedokrwistości, takie jak bladość skóry, osłabienie, kołatanie serca, szybkie męczenie się przy niewielkim wysiłku.
• Wrażenie szybkiej pełności po małych porcjach jedzenia i wymioty treścią zalegającą, co może wskazywać na zwężenie odźwiernika.

Przy takich dolegliwościach nie odkładaj wizyty; lekarz zwykle zleca gastroskopię i odpowiednie badania laboratoryjne, a w razie ciężkich objawów kieruje bezpośrednio do szpitala. Samodzielne, długotrwałe stosowanie środków na zgagę bez diagnostyki może tylko przesunąć moment rozpoznania poważnego problemu.

Gdy dolegliwości nagle się nasilą, w pierwszej kolejności odstaw NLPZ i alkohol, zrezygnuj z potraw, po których ból jest wyraźnie większy i nie sięgaj po coraz silniejsze leki bez konsultacji. W przypadku fusowatych wymiotów, smolistych stolców lub nagłego „ciosu” w brzuch nie czekaj, tylko pilnie zgłoś się na ostry dyżur. Jeśli jesteś w trakcie terapii eradykacyjnej Helicobacter pylori, nie przerywaj jej samodzielnie przy pierwszej poprawie, bo to prosta droga do nawrotu i narastającej oporności bakterii.