Jak unikać udaru słonecznego i odwodnienia?

Godzina trzynasta, nagrzany dach, brak cienia i jedna mała butelka wody na całą ekipę. Ty jeszcze trzymasz się dobrze, ale kolega obok zaczyna widzieć „gwiazdki” przed oczami. Z tego tekstu dowiesz się, jak w takich warunkach uniknąć udaru słonecznego i groźnego odwodnienia, kiedy pracujesz na budowie, przy remoncie albo w ogrodzie.

Udar słoneczny i odwodnienie organizmu

Praca na dachu, elewacji, rusztowaniu, rozgrzanym tarasie czy w nagrzanym poddaszu to nie tylko kwestia wygody, ale realne zagrożenie życia. Udar słoneczny i ciężkie odwodnienie mogą rozwinąć się szybciej, niż zdążysz skończyć jedno wiadro betonu. Dochodzi wtedy do przegrzania narządów, zaburzeń pracy serca i mózgu, a ostatecznie nawet do utraty przytomności i śmierci.

W upale problem rzadko dotyczy tylko jednej rzeczy, bo przegrzanie organizmu i niedobór płynów najczęściej idą w parze. Wysoka temperatura otoczenia, twarda aktywność fizyczna i praca w odzieży ochronnej oznaczają intensywne pocenie. Z potem tracisz nie tylko wodę, ale też elektrolity i mikroelementy takie jak sód, potas czy magnez, więc organizm coraz gorzej chłodzi się przez skórę, a ryzyko udaru cieplnego rośnie z minuty na minutę.

Do grupy szczególnego ryzyka należą wszyscy związani z budową i ogrodem, niezależnie od tego, czy działają zawodowo, czy „po pracy”. Ekipa budowlana na dachu, glazurnik w małej łazience bez wentylacji, ogrodnik przy koszeniu trawy, właściciel domu układający kostkę brukową w sobotnie południe – każdy z nich w upał naraża się na gwałtowne przegrzanie. Bez świadomej profilaktyki, przerw, cienia i nawodnienia nawet doświadczony fachowiec może nagle stać się osobą poszkodowaną.

Udar słoneczny i ciężkie odwodnienie to stany zagrożenia życia, które mogą rozwinąć się w ciągu kilkudziesięciu minut intensywnej pracy w słońcu. Nagłe osłabienie, zawroty głowy lub nudności na budowie czy w ogrodzie trzeba traktować jak sygnał alarmowy i natychmiast przerwać pracę.

Co to jest udar słoneczny?

Udar słoneczny to ostre przegrzanie organizmu spowodowane długotrwałą ekspozycją na promieniowanie słoneczne, szczególnie gdy mocno nagrzewa się głowa i kark. W takiej sytuacji temperatura ciała przestaje być bezpieczna i często sięga około 40°C lub więcej. Dochodzi wtedy do uszkadzania białek, komórek i naczyń krwionośnych, co bardzo szybko odbija się na pracy mózgu, serca i innych narządów.

Promienie słońca, które bezpośrednio uderzają w nieosłoniętą głowę, zakłócają działanie mechanizmów termoregulacji. Pocenie staje się niewydolne, naczynia krwionośne rozszerzają się, krew „ucieka” na obwód i gorzej chłodzi narządy wewnętrzne. Serce musi pracować szybciej, żeby utrzymać ciśnienie, a mózg zaczyna cierpieć z powodu przegrzania i gorszego ukrwienia, co prowadzi do zawrotów głowy, dezorientacji i utraty przytomności.

Najczęściej do udaru słonecznego dochodzi podczas prac na pełnym słońcu bez cienia. Typowe sytuacje to wielogodzinne wykonywanie pokrycia na dachu, montaż elewacji na rusztowaniu, brukowanie rozgrzanego podjazdu z kostki, kopanie fundamentów w samo południe czy koszenie trawy w otwartym ogrodzie. Ryzyko rośnie także przy długim siedzeniu lub wykonywaniu drobnych prac na nagrzanym tarasie, balkonie albo przy fasadzie budynku od południowej strony, gdy brakuje ochrony przeciwsłonecznej.

Szczególnie narażone są dzieci bawiące się w ogrodzie, osoby starsze doglądające rabatek, domownicy z chorobami przewlekłymi pomagający przy remoncie oraz pracownicy budowlani w ciężkiej odzieży ochronnej. Niebezpieczna jest też praca w upale po nieprzespanej nocy albo po alkoholu, kiedy organizm już na starcie jest osłabiony i częściowo odwodniony, a reakcje są spowolnione.

Czym różni się udar słoneczny od udaru cieplnego?

Udar cieplny to ciężkie przegrzanie organizmu, w którym temperatura ciała przekracza mniej więcej 40°C, a mechanizmy chłodzenia przestają działać. Dochodzi do tego nie tylko na otwartym słońcu, ale w każdym bardzo gorącym, dusznym środowisku, na przykład w nagrzanym poddaszu bez wentylacji, metalowej hali, ciasnym kontenerze socjalnym czy samochodzie pozostawionym w słońcu. Skutki dla mózgu i narządów wewnętrznych są wtedy podobnie groźne.

Udar słoneczny jest po prostu szczególną postacią udaru cieplnego, w której głównym źródłem ciepła jest promieniowanie słoneczne docierające do głowy i karku. Udar cieplny może natomiast wystąpić także w cieniu albo w pomieszczeniu, jeśli panuje tam bardzo wysoka temperatura i wilgotność, a wentylacja jest słaba. Dla osoby pracującej w budownictwie oznacza to, że niebezpiecznie bywa nie tylko na dachu, ale także w nagrzanym strychu, garażu czy małej łazience bez okna.

W codziennej praktyce warto znać kilka różnic między tymi dwoma stanami, bo pomagają ocenić sytuację na budowie lub w ogrodzie:

• źródło ciepła – w udarze słonecznym dominuje bezpośrednie promieniowanie na głowę i kark, w udarze cieplnym częściej chodzi o bardzo wysoką temperaturę i duchotę otoczenia, nawet w cieniu,
• typowe miejsca – udar słoneczny pojawia się głównie na otwartym placu budowy, w ogrodzie, szklarni czy na tarasie, a udar cieplny częściej w poddaszach, garażach, kontenerach socjalnych, nagrzanych wnętrzach samochodów lub halach,
• rola ubrania i odwodnienia – ciężka odzież ochronna i odwodnienie sprzyjają obu typom udaru, ale przy udarze słonecznym częściej widoczne jest silne zaczerwienienie i „paląca” skóra głowy, karku oraz twarzy.

W praktyce skutki obu rodzajów przegrzania i zasady udzielania pomocy są bardzo zbliżone. Każdą osobę z bardzo wysoką temperaturą ciała, zaburzeniami świadomości albo silnymi objawami po pracy w upale trzeba traktować jak poszkodowaną z udarem cieplnym lub słonecznym i reagować natychmiast.

Jak rozpoznać pierwsze objawy przegrzania i odwodnienia?

Najlepszą ochroną przed udarem słonecznym i ciężkim odwodnieniem jest wychwycenie pierwszych, pozornie niewinnych sygnałów, że coś zaczyna się psuć. Podczas prac budowlanych, remontowych czy ogrodowych łatwo je zignorować, bo liczy się tempo robót, a nie samopoczucie. To właśnie wtedy ryzyko wypadku nagle rośnie.

Organizm zawsze wcześniej wysyła ostrzeżenia, zanim dojdzie do dramatycznego przegrzania lub zapaści z braku płynów. Czasem jest to tylko lekki zawrót głowy przy prostowaniu się z pozycji kucznej, innym razem dziwne uczucie „pustki w głowie” i nagły spadek sił. Gdy nauczysz się te sygnały rozpoznawać, zyskasz kilka bezcennych minut na reakcję.

Jakie są pierwsze objawy przegrzania organizmu?

Wczesne przegrzanie różni się od pełnoobjawowego udaru tym, że organizm jeszcze próbuje się bronić. Wciąż się pocisz, serce przyspiesza, naczynia krwionośne rozszerzają się, żeby oddać nadmiar ciepła przez skórę. Te mechanizmy mają jednak swoją granicę i zanim całkiem zawiodą, pojawia się cała seria objawów ostrzegawczych.

Podczas pracy w upale zwróć szczególną uwagę na następujące sygnały, które świadczą o rozwijającym się przegrzaniu:

• narastające uczucie gorąca i „pieczenia” skóry, mimo że tempo pracy się nie zmienia,
• obfite pocenie się, a potem jego nagłe osłabienie przy wciąż wysokiej temperaturze otoczenia,
• zaczerwienienie i wyraźne przegrzanie skóry, szczególnie na twarzy, karku i głowie,
• bóle i zawroty głowy, uczucie „mgły” lub „pustki” w głowie,
• zmęczenie nieadekwatne do wysiłku, trudność z dokończeniem prostych zadań,
• nudności, czasem z towarzyszącym brakiem apetytu i niechęcią do picia,
• skurcze mięśni, zwłaszcza łydek, stóp lub dłoni podczas pracy fizycznej,
• przyspieszone tętno, kołatanie serca, uczucie „pulsowania” w szyi lub skroniach,
• problemy z utrzymaniem równowagi, wolniejsze reakcje, trudność z zachowaniem tempa na drabinie lub rusztowaniu.

Gdy przegrzanie postępuje, mogą dołączyć bardziej niebezpieczne objawy, takie jak dezorientacja, splątanie, zaburzenia widzenia czy uczucie omdlewania. Na budowie lub przy pracy na wysokości oznacza to bardzo duże ryzyko upadku. Już przy pierwszych sygnałach przegrzania trzeba bez dyskusji przerwać robotę, przenieść się w cień, rozpocząć chłodzenie ciała i uzupełnianie płynów.

Jakie symptomy odwodnienia powinny zaniepokoić?

Odwodnienie to stan, w którym organizm traci więcej wody i elektrolitów niż przyjmuje. Wystarczy ubytek około 1,5–2 procent masy ciała, żeby odczuć spadek wydolności i gorsze samopoczucie, a poziom 2–3 procent jest już granicą bardzo niebezpieczną. Przy ciężkiej pracy w upale taki deficyt pojawia się czasem w ciągu jednej czy dwóch godzin.

Łagodne i umiarkowane odwodnienie daje wiele sygnałów, które łatwo połączyć z przemęczeniem albo stresem, a nie z brakiem płynów. Podczas pracy w ogrodzie, na budowie czy przy remoncie zwróć uwagę szczególnie na:

• silne pragnienie lub przeciwnie – brak pragnienia w upale, co jest częste u seniorów,
• suchość w ustach i na języku, „klejąca” ślina, trudności z przełykaniem suchych kęsów,
• rzadkie oddawanie moczu oraz bardzo ciemny, intensywnie zabarwiony mocz,
• bóle i zawroty głowy, uczucie „pulsowania” w skroniach, szum w uszach,
• senność, osłabienie, zniechęcenie do kontynuowania prac,
• spadek koncentracji, „zamyślenia” na budowie, pomyłki przy prostych czynnościach,
• skłonność do skurczów mięśni, szczególnie łydek i przedramion,
• kołatanie serca, przyspieszony puls przy niewielkim wysiłku.

Gdy odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe się nasilają, w krótkim czasie pojawiają się objawy alarmowe. Wymagają one natychmiastowej reakcji i często pilnego wezwania pomocy medycznej, bo świadczą o poważnym zaburzeniu pracy mózgu i układu krążenia:

• zaburzenia świadomości, splątanie, pobudzenie, dziwne zachowanie,
• omamy i halucynacje, „widzenie” rzeczy, których nie ma,
• problemy z mówieniem, bełkotliwa mowa, trudność ze złożeniem zdania,
• zaburzenia równowagi, zataczanie się, niemożność stania prosto,
• przyspieszony, ale słaby i trudno wyczuwalny puls,
• omdlenia albo bardzo silne uczucie nadchodzącego zasłabnięcia.

Na wysokości, przy obsłudze elektronarzędzi, pił czy maszyn ogrodowych nawet pozornie łagodne objawy odwodnienia, takie jak zawroty głowy, zamglenie widzenia czy wolniejsze reakcje, drastycznie zwiększają ryzyko wypadku. W takiej sytuacji trzeba natychmiast przerwać działanie, zejść w bezpieczne miejsce i zająć się nawodnieniem.

Jak unikać udaru słonecznego na co dzień?

Ochrona przed udarem słonecznym to w dużej mierze kwestia codziennej organizacji, a nie jednorazowych trików. Chodzi o połączenie rozsądnego planowania dnia, ochrony przeciwsłonecznej, sposobu ubierania się i zapasu wody, zanim jeszcze wyjdziesz na dach czy do ogrodu. Proste nawyki powtarzane każdego dnia potrafią uratować zdrowie i życie.

Najłatwiej ograniczyć ryzyko, unikając ciężkich prac na zewnątrz w godzinach największego nasłonecznienia, czyli mniej więcej od 11:00 do 15:00. W praktyce oznacza to przesunięcie najbardziej wymagających zadań, takich jak kopanie, betonowanie, prace na dachu czy układanie kostki brukowej, na wczesny poranek lub późne popołudnie. W południe lepiej zostawić prace w cieniu, przygotowanie materiału albo lżejsze roboty wykończeniowe.

Dużo daje też odpowiednia organizacja pracy i odpoczynku w ciągu dnia, zwłaszcza gdy prowadzisz ekipę lub sam remontujesz dom:

• planowanie regularnych przerw w cieniu lub chłodniejszym pomieszczeniu, na przykład co 45–60 minut intensywnej pracy,
• rotacja pracowników między zadaniami ciężkimi i lżejszymi, żeby nikt nie spędzał wielu godzin z rzędu na dachu czy rusztowaniu,
• tworzenie zadaszonych stref odpoczynku na placu budowy, tarasie lub w ogrodzie, nawet przy pomocy prostych żagli przeciwsłonecznych,
• wcześniejsze przygotowanie zapasu wody mineralnej i napojów z elektrolitami w łatwo dostępnym miejscu, żeby nikt nie „odkładał” picia na później,
• ustalenie jasnej zasady, że pierwsze objawy przegrzania są sygnałem do obowiązkowej przerwy, a nie powodem do żartów.

Ubiór w upał może albo pomóc w chłodzeniu, albo stać się dodatkowym obciążeniem. Warto wybierać lekkie, jasne, przewiewne tkaniny, które odbijają promieniowanie i pozwalają skórze oddychać. Konieczne jest nakrycie głowy – także pod kaskiem budowlanym można stosować cienkie chusty czy specjalne wkładki ochładzające. Oczy powinny chronić dobre okulary przeciwsłoneczne z filtrem przed promieniowaniem UV, a odsłoniętą skórę trzeba zabezpieczać kremem z filtrem UV o wysokim SPF, regularnie ponawiając aplikację podczas pracy.

Dużo osób przegrzewa się nie tyle na słońcu, co w źle przygotowanych wnętrzach domów i budynków. Żeby ograniczyć temperaturę, warto zasłaniać okna roletami, żaluzjami lub zasłonami, montować markizy nad przeszkleniami i stosować żagle przeciwsłoneczne na tarasie lub balkonie. Pomaga też wietrzenie pomieszczeń w chłodniejszych porach dnia, rozsądne użycie klimatyzacji i wentylatorów oraz dodatkowe chłodzenie poddaszy, warsztatów i garaży, które nagrzewają się najszybciej.

Na budowie, w ogrodzie i przy remoncie często powtarzają się te same groźne błędy związane z upałem, które warto świadomie wyeliminować:

• praca bez nakrycia głowy, „bo przecież to tylko chwila na dachu”,
• oszczędzanie na przerwach i odkładanie odpoczynku „aż skończymy ten etap”,
• bagatelizowanie pierwszych objawów przegrzania i odwodnienia, zwłaszcza u młodych, sprawnych osób,
• picie alkoholu „na ochłodę”, w tym piwa, które faktycznie nasila odwodnienie,
• zamykanie się w nagrzanym garażu, kotłowni czy pomieszczeniu gospodarczym bez wentylacji w celu „schowania się przed słońcem”.

Przy pracy na dachu, rusztowaniach i w ogrodzie w upał warto planować zadania na wysokości wyłącznie na chłodniejsze pory dnia, zapewnić możliwość szybkiego zejścia na dół w razie złego samopoczucia i zawsze działać w parze, aby druga osoba mogła zareagować przy omdleniu lub zasłabnięciu.

Unikanie udaru słonecznego opiera się na prostych, powtarzalnych przyzwyczajeniach: planowaniu godzin pracy, szukaniu cienia, regularnych przerwach i odpowiednim ubiorze. Takie nawyki szybko wchodzą w krew i po pewnym czasie wykonujesz je automatycznie, podobnie jak zapinanie pasa w aucie.

Jak nawodnienie chroni przed udarem słonecznym i odwodnieniem?

Woda to podstawowy „materiał chłodzący” organizmu. Odpowiednie nawodnienie umożliwia skuteczne pocenie się, utrzymanie prawidłowej objętości krwi i sprawne odprowadzanie ciepła z narządów do powierzchni skóry. Gdy płynów jest dość, serce może spokojniej pompować krew, a pot parujący ze skóry działa jak naturalna klimatyzacja.

Przy niedoborze płynów krew gęstnieje, a jej objętość spada. Serce musi pracować szybciej i silniej, żeby utrzymać krążenie, a jednocześnie skóra jest gorzej ukrwiona, więc chłodzenie staje się mniej wydajne. Temperatura ciała rośnie wtedy szybciej, a ryzyko udaru cieplnego oraz zaburzeń pracy mózgu, takich jak dezorientacja czy halucynacje, znacznie się zwiększa. To właśnie dlatego odwodnienie i przegrzanie tak często występują razem.

Regularne picie przed wysiłkiem, w trakcie i po nim jest szczególnie ważne dla osób, które pracują fizycznie przy budowie domu, w ogrodzie lub wykonują remonty w nagrzanych pomieszczeniach. W takich warunkach organizm traci wodę i elektrolity znacznie szybciej niż w biurze. Nawet jeśli czujesz się silny i przyzwyczajony do wysiłku, bez odpowiedniej ilości płynów twoje możliwości spadają, a wypadek jest tylko kwestią czasu.

Ile pić w upalne dni w zależności od wieku i aktywności?

Zapotrzebowanie na płyny zależy od masy ciała, temperatury otoczenia i poziomu aktywności. U dorosłych przyjmuje się orientacyjnie, że w upale i przy wysiłku warto dostarczać około 30–60 ml płynów na kilogram masy ciała na dobę. Oznacza to, że osoba ważąca 70 kg może potrzebować nawet kilku litrów wody w ciągu dnia intensywnej pracy.

Żeby łatwiej zaplanować ilość płynów, przydają się proste, orientacyjne wartości dla różnych grup wiekowych i poziomów aktywności:

• dzieci młodsze – zwykle około 1,5–2 litrów płynów dziennie, z uwzględnieniem upału i ruchu na świeżym powietrzu,
• dzieci starsze i nastolatki – około 2–2,5 litra, zwłaszcza gdy spędzają czas na podwórku lub pomagają w ogrodzie,
• dorośli o małej aktywności w upale – zwykle w granicach 2–2,5 litra, przy czym część może pochodzić z zup, owoców i warzyw,
• osoby pracujące fizycznie na zewnątrz, w tym budowlańcy, ogrodnicy i domowi majsterkowicze – często 3 litry i więcej, zależnie od warunków i tempa pracy,
• seniorzy – podobne ilości jak dorośli, ale z większym naciskiem na regularne małe porcje, bo uczucie pragnienia bywa u nich słabsze.

Podczas intensywnej pracy lub treningu w wysokiej temperaturze trzeba doliczyć dodatkowe płyny. W wielu zaleceniach, także tych publikowanych przez American College of Sports Medicine, mówi się o około 0,5–1 litra płynów na każdą godzinę aktywności. Faktyczna ilość zależy jednak od indywidualnej potliwości, masy ciała i rodzaju ubrania ochronnego.

Osoby z chorobami serca, nerek czy przyjmujące określone leki, na przykład moczopędne, muszą ustalać docelowe ilości płynów ze swoim lekarzem. Zbyt mała ilość wody nasila odwodnienie, ale nadmierne picie przy niektórych schorzeniach też bywa groźne, bo obciąża krążenie i prowadzi do obrzęków.

Co pić a czego unikać aby nie doprowadzić do odwodnienia?

W upale liczy się nie tylko ilość, ale też jakość wypijanych płynów. Gdy obficie się pocisz podczas pracy w ogrodzie czy na budowie, razem z wodą tracisz elektrolity, więc sama „goła” woda może czasem nie wystarczyć. Dobrze dobrany napój pomaga utrzymać równowagę wodno-elektrolitową i zapobiega skurczom mięśni oraz spadkowi wydolności.

W codziennej pracy na słońcu najlepiej sprawdzają się napoje, które nawadniają i uzupełniają utracone składniki:

• czysta woda, najlepiej woda mineralna z wyższą zawartością mikroelementów, a nie uboga w składniki woda źródlana,
• domowe izotoniki, na przykład woda mineralna z dodatkiem miodu, soku z cytryny, odrobiny soli i liścia mięty,
• gotowe napoje izotoniczne przy dłuższym, intensywnym wysiłku, zawierające sód, potas, magnez oraz niewielką ilość cukru,
• lekkie napary ziołowe, na przykład z mięty lub rumianku, pite po ostudzeniu,
• rozcieńczone soki owocowe, które dostarczają części energii i płynów,
• zupy, owoce i warzywa o wysokiej zawartości wody, jak arbuz, ogórek czy pomidor, uzupełniające codzienne nawodnienie.

Niektóre napoje i substancje w upale bardziej szkodzą niż pomagają, nawet jeśli na pierwszy rzut oka wydają się „orzeźwiające”. Warto je wyraźnie ograniczyć lub całkowicie odstawić podczas pracy w słońcu:

• alkohol, w tym piwo „na ochłodę”, który przyspiesza odwodnienie i obniża zdolność oceny sytuacji,
• napoje energetyczne z dużą ilością kofeiny i cukru, obciążające serce i układ nerwowy,
• bardzo mocna i często pita kawa, zwłaszcza na pusty żołądek,
• bardzo słodkie napoje gazowane, które dają krótkotrwały zastrzyk energii i pragnienia nie gaszą skutecznie,
• bardzo zimne napoje wypijane w dużej ilości jednorazowo, które mogą wywołać skurcz naczyń i dolegliwości żołądkowe.

Najlepszy efekt daje regularność. Lepiej pić małe porcje płynów często, niż wypić litr wody „na raz” po kilku godzinach harówki bez przerwy. Dobrą zasadą jest, aby woda była zawsze w zasięgu ręki na placu budowy, w ogrodzie i podczas remontu, tak jak narzędzia czy materiały.

Jak chronić dzieci, seniorów i osoby przewlekle chore w upał?

Dzieci, seniorzy i osoby przewlekle chore znacznie gorzej radzą sobie z upałem niż młodzi, zdrowi dorośli. Ich termoregulacja jest osłabiona, często inaczej odczuwają pragnienie, a do tego przyjmują leki wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową. W efekcie udar słoneczny i odwodnienie mogą u nich rozwinąć się dużo szybciej.

Ochrona dzieci przed przegrzaniem wymaga stałej uwagi dorosłych. Maluchy nie powinny bawić się na pełnym słońcu w południe, zarówno na placu zabaw, jak i w ogrodzie. Trzeba zapewnić im cień, na przykład parasole, zadaszenia, namioty plażowe, lekkie ubranie zakrywające ramiona oraz pewne nakrycie głowy. Dobrze jest regularnie podawać wodę w małych porcjach, bo dziecko często przerywa zabawę dopiero wtedy, gdy jest już bardzo spragnione, i obserwować objawy przegrzania oraz odwodnienia, takie jak osłabienie, rozdrażnienie czy rzadsze oddawanie moczu.

Seniorzy często nie odczuwają pragnienia tak wyraźnie jak młodsze osoby, dlatego trzeba im regularnie przypominać o piciu. W upał powinni unikać samotnej, ciężkiej pracy w ogrodzie lub na działce, szczególnie w godzinach południowych. Lepszym wyborem są krótsze odcinki pracy przeplatane częstym odpoczynkiem w chłodnym miejscu. U osób starszych warto też kontrolować masę ciała i ewentualne obrzęki oraz omówić z lekarzem ewentualną modyfikację dawek leków moczopędnych i innych, które wpływają na gospodarkę wodną.

Osoby przewlekle chore, zwłaszcza z chorobami serca, nerek, cukrzycą albo chorobami neurologicznymi, powinny jeszcze ostrożniej podchodzić do wysiłku na zewnątrz w wysokiej temperaturze. Lepiej planować aktywność na chłodniejsze godziny, monitorować ciśnienie, a przy cukrzycy także poziom glukozy. Niezwykle ważne jest unikanie przebywania w nagrzanych, dusznych pomieszczeniach, takich jak poddasza, garaże czy szklarnie, w których odczuwalna temperatura może być znacznie wyższa niż na zewnątrz.

Wszystkie wrażliwe grupy – dzieci, starsi i chorzy – wymagają wspólnych, prostych zasad bezpieczeństwa, które warto stosować konsekwentnie:

• niepozostawianie dzieci, osób starszych i chorych w zaparkowanym samochodzie, nawet „na chwilę”,
• niewpuszczanie ich do zamkniętych, niewentylowanych, nagrzanych pomieszczeń bez opieki,
• zapewnienie stałego dostępu do wody, lekkiego jedzenia i miejsca w cieniu,
• możliwość szybkiego wezwania pomocy, na przykład telefon komórkowy w zasięgu ręki,
• jasne ustalenie, jakie objawy przegrzania lub odwodnienia wymagają natychmiastowego zgłoszenia się do bliskich lub na pogotowie.

Najgroźniejsze sytuacje w upał to między innymi pozostawienie dziecka lub seniora w samochodzie „na moment”, samotne prace ogrodowe osoby z chorobami serca w południe oraz przebywanie chorego na nagrzanym poddaszu lub w dusznym mieszkaniu bez wentylacji. W takich warunkach objawy przegrzania i odwodnienia mogą rozwinąć się znacznie szybciej niż u młodej, zdrowej osoby.

Co zrobić przy pierwszych objawach udaru słonecznego lub odwodnienia?

Szybka reakcja przy pierwszych symptomach przegrzania lub odwodnienia często zatrzymuje rozwój pełnoobjawowego udaru cieplnego lub słonecznego. Kilka rozsądnych kroków podjętych od razu może zdecydować o tym, czy skończy się na kilku godzinach odpoczynku, czy na reanimacji w karetce.

Gdy u siebie lub współpracownika zauważysz niepokojące objawy, warto trzymać się prostego schematu pierwszej pomocy:

• natychmiast przerwij pracę lub inną aktywność, niezależnie od tego, na jakim etapie są roboty,
• przenieś poszkodowanego do cienia lub chłodniejszego pomieszczenia, a przy pracy na wysokości najpierw zapewnij bezpieczne zejście na dół,
• ułóż osobę w wygodnej, bezpiecznej pozycji, najlepiej na plecach z lekko uniesioną głową lub w pozycji półsiedzącej,
• poluzuj ubranie, odepnij pasy, rozsuń odzież ochronną, żeby ułatwić oddawanie ciepła przez skórę,
• rozpocznij stopniowe chłodzenie ciała, stosując chłodne, ale nie lodowate okłady na kark, pachwiny i nadgarstki albo letni prysznic,
• podawaj małe łyki chłodnej wody lub roztworu elektrolitów, jeśli osoba jest przytomna i z tobą logicznie rozmawia.

W niektórych sytuacjach nie wolno zwlekać z wezwaniem pogotowia ratunkowego pod numerem 999 lub 112. Chodzi szczególnie o utratę przytomności, bardzo wysoką temperaturę ciała, drgawki, zaburzenia mowy, silne splątanie lub halucynacje. Pilnej pomocy wymagają także brak potu przy mocno zaczerwienionej skórze, ból w klatce piersiowej, wystąpienie objawów u dziecka, seniora albo osoby przewlekle chorej oraz brak poprawy po wstępnym schładzaniu i nawodnieniu.

Jeśli osoba jest nieprzytomna, ale oddycha, powinna zostać ułożona w pozycji bocznej ustalonej, aby zabezpieczyć drożność dróg oddechowych. Trzeba regularnie kontrolować oddech i reagować na każdą zmianę. Gdy oddech lub krążenie się zatrzymają, konieczne jest rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej i prowadzenie jej do czasu przyjazdu służb ratunkowych.

Podczas udzielania pomocy równie ważne jest to, czego nie wolno robić. Nie podawaj płynów osobie nieprzytomnej ani z wyraźnie zaburzoną świadomością, bo grozi to zachłyśnięciem i uduszeniem. Nie polewaj nagrzanego ciała lodowatą wodą i nie zanurzaj poszkodowanego gwałtownie w bardzo zimnej wodzie, ponieważ grozi to szokiem termicznym i zaburzeniami rytmu serca. Nigdy też nie zostawiaj osoby poszkodowanej samej w nadziei, że „samo przejdzie”.

Na budowie, w ogrodzie i w domu warto mieć ustalone, proste procedury BHP związane z upałem. Dobrze działa wyznaczenie osoby odpowiedzialnej za wezwanie pomocy, przygotowanie w stałym miejscu butelek z wodą mineralną, elektrolitów i prostych środków do chłodzenia oraz jasne zasady, że objawy przegrzania i odwodnienia traktuje się poważnie. Dzięki temu, gdy coś się wydarzy, każdy wie, co ma robić, zamiast tracić czas na nerwowe ustalenia.