Co to jest atopowe zapalenie skóry – przyczyny oraz leczenie

Zastanawiasz się, skąd bierze się uporczywe swędzenie skóry, nawracające wypryski i ciągła suchość, mimo że starasz się dbać o ciało. Jeśli lekarz wspomniał o atopowym zapaleniu skóry, albo tylko podejrzewasz u siebie tę chorobę, warto poznać jej mechanizm. Z tego tekstu dowiesz się, czym jest AZS, jakie ma przyczyny, objawy oraz jak leczyć skórę na co dzień, także gdy pracujesz na budowie, przy remoncie czy w ogrodzie.

Co to jest atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry, nazywane też AZS albo egzemą, to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry o podłożu atopowym, czyli alergicznym. Objawia się typowymi zmianami wypryskowymi: zaczerwienieniem, grudkami, pęcherzykami, czasem sączeniem i strupami, które z czasem przechodzą w bardzo suchą, pogrubiałą skórę. Choroba przebiega falami, z okresami zaostrzeń i remisji, kiedy skóra wygląda lepiej, ale jej bariera skórna nadal pozostaje osłabiona.

Atopia oznacza wrodzoną skłonność do reakcji alergicznych, czyli nadmierną odpowiedź układu odpornościowego na zwykłe bodźce, takie jak kurz, pyłki czy pokarmy. U wielu osób AZS współistnieje z innymi chorobami atopowymi albo je poprzedza: astmą alergiczną, alergicznym nieżytem nosa czy alergią pokarmową. Często w jednej rodzinie widać cały „zestaw” takich problemów, tylko u różnych osób przyjmują one inną postać.

Zdrowa skóra działa jak szczelny mur, a jej bariera skórna i płaszcz hydrolipidowy chronią przed alergenami, drobnoustrojami i substancjami drażniącymi. W AZS mur jest uszkodzony: płaszcz hydrolipidowy jest niepełny, komórki naskórka są słabiej „sklejone”, a skóra traci za dużo wody. Efekt to przewlekła suchość, szorstkość i łatwiejsze wnikanie do wewnątrz tego, co normalnie zatrzymałaby powierzchnia naskórka.

Według danych epidemiologicznych atopowe zapalenie skóry dotyczy około 15–25% dzieci i 2–8% dorosłych. W Polsce problem ten ma około 4,7–9,2% dzieci, a u większości chorych pierwsze objawy pojawiają się wcześnie: u mniej więcej 45% przed 6. miesiącem życia, u 60% przed 1. rokiem, a u 90% przed ukończeniem 5. roku życia. U części dorosłych choroba zaczyna się dopiero po okresie dojrzewania, ale to mniejszość pacjentów.

AZS nie jest chorobą zakaźną i nie przenosi się z człowieka na człowieka, niezależnie od tego, jak rozległe są zmiany. Objawy wynikają z indywidualnej nadreaktywności układu odpornościowego i defektu bariery skóry, a nie z obecności „zaraźliwego” drobnoustroju. Możesz więc bez obaw przytulać dziecko z egzemą czy podawać rękę osobie z wypryskiem atopowym.

U osób, które często pracują „rękami” w trudnych warunkach – przy wykończeniówce, na budowie, w warsztacie, przy intensywnych pracach ogrodowych – AZS potrafi szczególnie utrudnić życie. Częsty kontakt z wodą, detergentami, rozpuszczalnikami, cementem, kurzem czy wełną mineralną jeszcze bardziej niszczy barierę skórną, przez co świąd nasila się, a zmiany na dłoniach, twarzy czy szyi goją się znacznie wolniej.

Jakie są przyczyny atopowego zapalenia skóry?

Przyczyny AZS są złożone i wciąż nie do końca poznane, ale dobrze wiadomo, że choroba wynika z połączenia kilku elementów. Znaczenie mają geny (wrodzona predyspozycja), środowisko, zaburzenia bariery skórnej oraz nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna z nadprodukcją immunoglobuliny E (IgE). Nie da się wskazać jednej „winnej” rzeczy – częściej jest to kombinacja obciążeń rodzinnych, stylu życia, pracy i warunków, w jakich żyjesz.

Wiele badań pokazało, że u osób z AZS dochodzi do defektu bariery naskórkowej: nieprawidłowo działa białko filagryna, zaburzony jest skład ceramidów i lipidów płaszcza hydrolipidowego. Skóra łatwo traci wodę, staje się przesuszona i reaguje silniej nawet na niewielkie dawki alergenów czy substancji drażniących. To trochę tak, jakby z porządnych drzwi zostało sito – wszystko dostaje się do środka i podrażnia układ odpornościowy.

Do rozwoju i zaostrzeń atopowego zapalenia skóry przyczyniają się różne grupy czynników:

• czynniki genetyczne i rodzinna atopia,
• czynniki środowiskowe: alergeny pokarmowe i wziewne, zanieczyszczenie powietrza, klimat,
• czynniki drażniące: detergenty, agresywne kosmetyki, szorstkie materiały, chemia budowlana,
• zakażenia skóry: bakteryjne (w tym Gronkowiec złocisty), wirusowe, grzybicze,
• stres emocjonalny i niedobór snu,
• zaburzenia immunologiczne z przewagą odpowiedzi IgE i eozynofilią.

U dzieci opisuje się tzw. marsz alergiczny: maluch z AZS ma wyraźnie podwyższone ryzyko rozwoju astmy alergicznej i alergicznego nieżytu nosa w kolejnych latach. Szacuje się, że u ponad 50–60% dzieci z AZS, zwłaszcza gdy pierwsze objawy pojawiają się w ciągu 3 pierwszych lat życia, później diagnozuje się inne choroby alergiczne, zwykle w wieku szkolnym.

Jaką rolę odgrywają geny i rodzinna skłonność do atopii?

Atopowe zapalenie skóry ma silne tło genetyczne i dziedziczy się w sposób wielogenowy, czyli poprzez działanie wielu genów jednocześnie. W rodzinach, w których występuje atopia, często u jednej osoby rozpoznaje się AZS, u drugiej astmę alergiczną, a u trzeciej alergiczny nieżyt nosa albo nasilone sezonowe alergie. U takiej rodziny widać wyraźnie, że układ odpornościowy „lubi” reagować zbyt mocno na bodźce środowiskowe.

Ryzyko, że dziecko zachoruje na AZS, zależy od tego, ilu krewnych ma choroby atopowe:

• gdy chorują oboje rodzice, ryzyko sięga nawet około 80%,
• gdy choruje jedno z rodziców, ryzyko wynosi około 40%,
• gdy atopia występuje u dziadków lub rodzeństwa, ryzyko nadal jest podwyższone, choć mniejsze niż w dwóch powyższych sytuacjach.

Duże znaczenie mają mutacje genów odpowiedzialnych za barierę skórną, przede wszystkim genów kodujących filagrynę, oraz genów regulujących stan zapalny. Przy takim defekcie AZS zwykle zaczyna się wcześniej, ma cięższy i bardziej przewlekły przebieg, a skóra jest skrajnie sucha już u małych dzieci. U takich pacjentów łatwiej dochodzi też do uczulenia na liczne alergeny, bo bariera naskórka praktycznie nie spełnia swojej funkcji.

Genetyczna skłonność nie oznacza jednak pewnego zachorowania. O tym, czy choroba „odpali” i jak mocno, decydują warunki środowiskowe, styl życia, rodzaj pracy oraz codzienna pielęgnacja skóry. Nawet przy dużym obciążeniu rodzinnym możesz zmniejszyć ryzyko ciężkiego przebiegu AZS, jeśli od początku dbasz o emolienty, unikasz agresywnych detergentów i nie „zanurzasz” skóry w chemii budowlanej bez zabezpieczenia.

Jak czynniki środowiskowe i bariera skórna wpływają na rozwój AZS?

Uszkodzona bariera skórna działa jak otwarte drzwi dla bodźców środowiskowych. Alergeny, substancje drażniące, suche powietrze, nagłe zmiany temperatury czy dym tytoniowy dużo łatwiej dostają się do głębszych warstw naskórka i wywołują stan zapalny. W efekcie nawet zwykłe mycie rąk w silnym detergencie albo praca w pyle cementowym potrafi skończyć się silnym zaostrzeniem egzemy.

• Alergeny pokarmowe – głównie białko mleka krowiego, białko jaja kurzego, soja, pszenica, orzechy laskowe, orzeszki ziemne, czasem ryby i cytrusy,
• alergeny wziewne – roztocze kurzu domowego, sierść zwierząt, pyłki roślin, zarodniki pleśni,
• u dzieci z AZS alergia pokarmowa występuje nawet u 3–50%, a nadwrażliwość na alergeny wziewne u około 50–90%,
• u dorosłych większe znaczenie mają alergeny wziewne oraz kontaktowe, choć uczulenie na pokarmy też się zdarza.

• zanieczyszczenie powietrza: smog, spaliny, dym tytoniowy,
• nagłe zmiany temperatury i niska wilgotność powietrza w sezonie grzewczym,
• pot i przegrzewanie organizmu pod ubraniem ochronnym lub roboczym,
• agresywne detergenty, częste mycie rąk, środki czystości do domu,
• chemia budowlana: rozpuszczalniki, farby, kleje, żywice, preparaty do betonu czy drewna,
• szorstkie tekstylia, np. wełna czy syntetyczne tkaniny o sztywnym splocie.

W powstawaniu stanu zapalnego ważną rolę odgrywają komórki Langerhansa oraz limfocyty w naskórku. Alergen, który wnika przez uszkodzoną skórę, jest „przechwytywany” przez komórki Langerhansa, a następnie prezentowany limfocytom. Te komórki odpornościowe zaczynają produkować mediatory zapalne, aktywują kolejne elementy układu odpornościowego i tak uruchamia się cała kaskada reakcji prowadzących do świądu, rumienia i wyprysku.

Dla osób pracujących fizycznie – na budowie, przy wykończeniach wnętrz, w ogrodzie – szczególnie niebezpieczne jest powtarzalne narażenie na wodę, kurz, cement, piasek, wełnę mineralną i rozmaite chemikalia. Taki kontakt może nie tylko nasilać obecne AZS, lecz także „odblokować” chorobę u osób z utajoną predyspozycją, u których wcześniej występowała tylko łagodna suchość skóry.

Jakie objawy daje atopowe zapalenie skóry?

Najbardziej dokuczliwym objawem AZS jest świąd skóry, zwykle silniejszy wieczorem i w nocy. Drapanie przynosi krótką ulgę, ale szybko uruchamia błędne koło: skóra pęka, pojawiają się przeczosy i nadżerki, bariera jest jeszcze bardziej uszkodzona, więc świąd narasta. U dzieci zaburza to sen całej rodziny, a u dorosłych potrafi całkowicie wyłączyć z pracy na kilka dni.

• świąd, często bardzo silny,
• typowa lokalizacja zmian zależna od wieku,
• przewlekły, nawrotowy przebieg z okresami zaostrzeń i remisji,
• rodzinne występowanie atopii (AZS, astma, alergiczny nieżyt nosa, alergie pokarmowe).

• rumień i zaczerwienienie skóry,
• grudki i pęcherzyki, często wypełnione płynem surowiczym,
• sączenie i tworzenie się strupów,
• przeczosy, czyli ślady drapania, nadżerki,
• pogrubienie skóry i tzw. liszajowacenie przy długim trwaniu zmian,
• silnie zaznaczone bruzdy skórne, np. na nadgarstkach,
• bardzo wyraźna suchość i złuszczanie naskórka.

• przewlekła suchość skóry niezależnie od widocznych zmian,
• nasilony świąd przy poceniu się lub po gorącej kąpieli,
• rogowacenie przymieszkowe albo obraz „rybiej łuski”,
• podwyższone IgE i eozynofilia we krwi,
• skłonność do częstych zakażeń skóry, zwłaszcza wywołanych Gronkowcem złocistym,
• objawy oczne: zacienienia wokół oczu, rumień twarzy, zaćma, dodatkowy fałd skóry pod dolną powieką (objaw Dennie–Morgana).

Na co dzień atopowe zapalenie skóry wpływa nie tylko na skórę, ale i na funkcjonowanie całej rodziny. U dzieci powoduje rozdrażnienie, gorszą koncentrację w szkole, niechęć do sportu czy zabaw na świeżym powietrzu. Dorośli mają trudności z pracą fizyczną, bo każda para rękawic, ubranie robocze czy pot potęgują dyskomfort. Wiele osób wstydzi się widocznych zmian na twarzy, szyi czy dłoniach, co ogranicza kontakty społeczne.

AZS wiąże się też ze skłonnością do nawrotowych zakażeń skóry: bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych. Zakażenie wywołane przez Gronkowca złocistego objawia się często miodowo-żółtymi strupkami i krostami. W przebiegu choroby może dochodzić do powiększenia węzłów chłonnych, co jest reakcją na przewlekły stan zapalny w skórze, a nie zawsze objawem groźniejszej choroby ogólnej.

Jak zmieniają się objawy AZS u niemowląt, dzieci i dorosłych?

U niemowląt pierwsze objawy AZS pojawiają się zwykle około 3. miesiąca życia. Zmiany mają wtedy charakter ostrych ognisk zapalnych: są to sączące grudki i pęcherzyki na mocno zaczerwienionej skórze. Najczęściej widać je na policzkach, czole, płatkach usznych, na owłosionej skórze głowy oraz na wyprostnych powierzchniach kończyn, natomiast okolica pieluszkowa zwykle pozostaje wolna od zmian. W ciężkich postaciach zajęta bywa niemal cała skóra, co określa się jako erytrodermię.

Okres dziecięcy, między 2. a 12. rokiem życia, to przewaga zmian w zgięciach: dołach łokciowych i podkolanowych, w okolicy nadgarstków, na grzbietach rąk i stóp, na szyi oraz wokół powiek i ust. Skóra jest sucha, szorstka, często „jak kora drzewa”, bo długo utrzymujący się stan zapalny prowadzi do liszajowacenia. Dzieci skarżą się na świąd i pieczenie, a przy bardziej zaawansowanych zmianach dochodzi do pęknięć opuszek palców czy podeszw, które utrudniają bieganie, jazdę na rowerze czy zwykłą zabawę.

U młodzieży i dorosłych obraz egzemy staje się jeszcze bardziej przewlekły. Zmiany są najczęściej symetryczne, dobrze odgraniczone, z dominującą suchością i pogrubieniem skóry. Typowe miejsca to powieki, okolica ust, czoło, szyja, górna część klatki piersiowej, zgięcia łokciowe i podkolanowe, grzbiety dłoni. Na skórze wyraźnie widać przeczosy i strupy, czyli ślady drapania, które są dowodem, że świąd wciąż jest bardzo silny, nawet jeśli pacjent stara się go „kontrolować”.

Przebieg AZS nie zawsze jest podręcznikowy. U części osób zmiany ograniczają się wyłącznie do rąk, stóp, brodawek sutkowych albo powiek, przez co przez lata rozpoznaje się wyłącznie wyprysk kontaktowy. U sporej grupy dzieci objawy słabną lub zanikają w wieku szkolnym lub nastoletnim, ale około połowy pacjentów ma nawroty w dorosłości, szczególnie gdy pracują w zawodach związanych z częstym moczeniem rąk czy kontaktem z chemikaliami.

Jakie czynniki najczęściej zaostrzają przebieg choroby?

Większość osób z AZS ma swoje indywidualne „wyzwalacze” zaostrzeń. Czasem łatwo je wskazać, np. wypicie mleka krowiego czy praca bez rękawic w cemencie, ale często nakłada się kilka elementów na raz: infekcja, stres, suche powietrze w mieszkaniu i zmiana kosmetyku. Dlatego obserwacja własnej skóry i notowanie reakcji po kontakcie z różnymi bodźcami mają duże znaczenie.

• kontakt z alergenami pokarmowymi: mleko, jaja, soja, pszenica, orzechy, ryby, cytrusy,
• narażenie na alergeny wziewne: roztocze, pyłki roślin, sierść zwierząt, pleśnie,
• stres emocjonalny i przewlekłe napięcie,
• zakażenia skóry oraz infekcje ogólne, np. przeziębienia, grypa,
• pot i przegrzewanie organizmu, szczególnie pod odzieżą roboczą,
• suche i gorące powietrze, długie przebywanie w ogrzewanych, niewietrzonych pomieszczeniach,
• częste gorące kąpiele lub długie, bardzo ciepłe prysznice,
• dietę obfitującą w fast food i wysoko przetworzoną żywność,
• niektóre leki, zwłaszcza te stosowane miejscowo na skórę.

• wełna i szorstkie tkaniny, sztywne szwy, metki ocierające skórę,
• detergenty i środki czystości używane bez rękawic,
• kosmetyki z intensywnymi substancjami zapachowymi oraz alkoholem,
• farby, rozpuszczalniki, lakiery, żywice, rozcieńczalniki,
• pył budowlany, cement, gips, wapno, wełna mineralna,
• częste noszenie rękawic gumowych lub roboczych bez bawełnianej wkładki i bez szybkiego natłuszczania skóry po pracy.

Przy pracach domowych i remontowych zawsze zakładaj rękawice z bawełnianą podszewką pod rękawice gumowe lub robocze, ograniczaj czas bezpośredniego kontaktu skóry z cementem, wapnem czy detergentami i po każdym takim etapie dokładnie spłucz ręce letnią wodą, delikatnie osusz, a następnie od razu nałóż grubą warstwę emolientu na dłonie i nadgarstki.

Czasem to sam kosmetyk, maść czy krem leczniczy staje się problemem. U części chorych uczula lanolina, niektóre konserwanty albo składniki miejscowych preparatów przeciwzapalnych, a wyjątkowo – nawet same glikokortykosteroidy. Sygnałem ostrzegawczym jest pieczenie, szczypanie lub nasilony świąd bezpośrednio po posmarowaniu, szczególnie gdy dany preparat miał wcześniej dobrze działać.

Jak rozpoznaje się atopowe zapalenie skóry?

Rozpoznanie AZS opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie i ocenie obrazu klinicznego. Dermatolog lub alergolog patrzy na wygląd i lokalizację zmian skórnych, pyta o czas trwania, charakter zaostrzeń, obecność świądu, ogólną suchość skóry oraz o rodzinne występowanie chorób atopowych. Samo podwyższone IgE nie wystarcza, jeśli obraz skóry nie pasuje do typowej egzemy.

• duże kryteria: świąd, typowa lokalizacja zmian zależna od wieku, przewlekły i nawrotowy przebieg, dodatni wywiad rodzinny w kierunku atopii,
• małe kryteria: przewlekła suchość skóry, rogowacenie przymieszkowe lub rybia łuska, podwyższone IgE, skłonność do zakażeń skóry, zmiany oczne, początek we wczesnym dzieciństwie, zaostrzenia po stresie, nietolerancja wełny, rumień twarzy.

Badania laboratoryjne pełnią rolę pomocniczą. Często stwierdza się podwyższone IgE całkowite oraz swoiste IgE przeciwko wybranym alergenom, a w morfologii krwi zwiększony odsetek eozynofilów. Testy skórne punktowe lub płatkowe stosuje się, aby zidentyfikować alergeny, które mogą zaostrzać chorobę lub sugerować współistniejący wyprysk kontaktowy. Biopsję skóry rozważa się w nietypowych, trudnych diagnostycznie przypadkach, zwłaszcza u dorosłych, gdy trzeba wykluczyć łuszczycę, chłoniaki skóry czy wrodzone zaburzenia odporności.

• wyprysk kontaktowy alergiczny oraz z podrażnienia, szczególnie dłoni,
• łojotokowe zapalenie skóry,
• łuszczyca, także dłoni i stóp,
• grzybica skóry i paznokci,
• świerzb, zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych,
• inne rzadkie dermatozy, w tym choroby nowotworowe i wrodzone niedobory odporności.

Dla odróżnienia AZS od wyprysku kontaktowego bardzo ważny jest dokładny wywiad dotyczący środowiska domowego i pracy. Lekarz pyta o częste mycie rąk, używane detergenty, kontakt z rozpuszczalnikami, cementem, wełną mineralną, pracę w kurzu budowlanym czy w ogrodzie. Te informacje pomagają nie tylko lepiej postawić diagnozę, ale także zaplanować unikanie czynników drażniących w przyszłości.

Diagnostyką zajmują się głównie dermatolodzy i alergolodzy, a u dzieci także pediatrzy z doświadczeniem w chorobach skóry, jak np. dr Małgorzata Radkowska czy dr Ewa Iwan-Chuchla opisujące AZS w praktyce. Do lekarza trzeba pilnie zgłosić się, gdy zmiany są bardzo rozległe, skóra nagle zaczyna sączyć lub ropieć, pojawia się gorączka, ból, podejrzenie zakażenia opryszczką albo gdy świąd jest tak silny, że praktycznie uniemożliwia sen.

Jak wygląda leczenie atopowego zapalenia skóry?

Cel leczenia AZS nie polega na całkowitym „wyleczeniu” choroby, bo ta ma charakter przewlekły. Chodzi o kontrolę choroby: zmniejszenie świądu, szybkie wygaszanie zaostrzeń, wydłużanie okresów remisji oraz poprawę jakości życia pacjenta i jego rodziny. Dobrze prowadzone leczenie sprawia, że egzema „jest”, ale przestaje rządzić codziennością.

W praktyce stosuje się tzw. piramidę leczenia. U podstawy leży codzienna pielęgnacja i emolienty oraz unikanie czynników zaostrzających. Na tym buduje się leczenie miejscowe przeciwzapalne, głównie glikokortykosteroidy i inhibitory kalcyneuryny. W cięższych przypadkach włącza się leczenie ogólnoustrojowe i fototerapię, a w najcięższych postaciach – klasyczne leki immunosupresyjne lub nowoczesne leki biologiczne, takie jak dupilumab.

• systematyczność i długotrwałość terapii, także w okresach remisji,
• ścisła współpraca z lekarzem i niezmienianie samodzielnie schematów leczenia,
• indywidualne dopasowanie siły i postaci leków do wieku, lokalizacji zmian i trybu życia,
• oddzielne podejście do skóry twarzy, powiek, dłoni „pracujących” czy okolic intymnych,
• bieżące rozpoznawanie pierwszych sygnałów zaostrzenia i szybkie reagowanie.

Bardzo duże znaczenie ma edukacja pacjenta i jego rodziny. Trzeba nauczyć się rozpoznawać pierwsze drobne objawy zaostrzeń, poprawnie stosować leki (zwłaszcza sterydy miejscowe), świadomie wybierać kosmetyki, środki czystości i odzież, a także umieć sensownie organizować prace domowe czy remontowe tak, by nie „zalewać” skóry chemią, kiedy jest w gorszej formie.

Jakie metody miejscowego leczenia AZS stosuje się najczęściej?

W zdecydowanej większości przypadków podstawą terapii jest leczenie miejscowe połączone z codzienną pielęgnacją emolientami. To na tej warstwie opiera się wszystkie kolejne etapy. Bez niej nawet najlepsze tabletki czy fototerapia nie przyniosą trwałego efektu, bo bariera skórna pozostanie dziurawa.

• glikokortykosteroidy o różnej sile działania w postaci maści, kremów, roztworów, pianek, żeli czy lotionów,
• inhibitory kalcyneuryny stosowane miejscowo, takie jak pimekrolimus i takrolimus,
• leki przeciwdrobnoustrojowe: miejscowe antybiotyki, leki przeciwgrzybicze oraz antyseptyki,
• preparaty keratolityczne na przewlekłe, zliszajowaciałe zmiany, np. z mocznikiem lub kwasem salicylowym.

Glikokortykosteroidy miejscowe pozostają jednym z filarów leczenia zaostrzeń AZS, ale trzeba je stosować rozsądnie. Lekarz dobiera siłę preparatu i jego postać do lokalizacji zmian oraz wieku pacjenta, a także ustala czas terapii. Stosuje się schematy ciągłe lub przerywane, często z przechodzeniem z silniejszego sterydu na słabszy. Niektórych preparatów nie wolno używać na twarzy, powiekach czy w fałdach skórnych, bo zbyt łatwo powodują zanik skóry, poszerzenie naczyń i rozstępy.

Inhibitory kalcyneuryny, takie jak pimekrolimus i takrolimus, są bezpieczną alternatywą dla sterydów na „wrażliwe” okolice. Stosuje się je szczególnie na twarz, szyję, okolice zgięciowe i płciowe, gdy trzeba dłużej utrzymać stan bez zmian zapalnych. Najczęstszym działaniem niepożądanym jest przemijające pieczenie i zaczerwienienie skóry po aplikacji. W trakcie kuracji należy dobrze chronić skórę przed promieniowaniem UV i unikać solarium.

Emolienty są równie ważne jak leki, bo odbudowują i „uszczelniają” barierę skórną. Warto stosować je kilka razy dziennie, także w okresie remisji. Dostępne są w różnych formach, w tym kremy, maści, lotiony, olejki, żele myjące czy emulsje do kąpieli. Zawierają m.in. mocznik, glicerynę, lipidy, ceramidy, czasem składniki łagodzące świąd jak mentol czy polidokanol. Dobrą praktyką jest smarowanie całej skóry w ciągu kilku minut po kąpieli, gdy jest jeszcze lekko wilgotna.

W ciężkich, opornych na leczenie zaostrzeniach stosuje się tzw. wilgotne opatrunki, czyli technikę wet wraps. Najpierw na skórę nakłada się emolient oraz zalecony lek miejscowy, zwykle steryd lub inhibitor kalcyneuryny. Następnie zakłada się warstwę mokrej gazy lub specjalnej odzieży dla pacjentów z AZS, a na to suchą warstwę zewnętrzną. Taki opatrunek nosi się zwykle przez kilka godzin dziennie lub całą noc, przez kilka do kilkunastu dni.

Gdy w przebiegu AZS dochodzi do zakażenia, trzeba włączyć leczenie przeciwdrobnoustrojowe. Do antyseptyków stosowanych miejscowo należą triklosan, chlorheksydyna oraz fiolet krystaliczny. W niewielkich, ograniczonych zakażeniach bakteryjnych stosuje się miejscowe antybiotyki, np. mupirocynę, erytromycynę czy kwas fusydowy. Przy częstych zakażeniach bakteryjnych pomocne bywa dodawanie podchlorynu do kąpieli, co zmniejsza liczbę bakterii na skórze. W razie wirusowego wyprysku opryszczkowego konieczne jest szybkie leczenie acyklowirem lub wolacyklowirem.

Maści sterydowe nakładaj wyłącznie na aktywne zmiany, cienką warstwą, zgodnie z dawkowaniem ustalonym przez lekarza, stosuj je przez możliwie krótki okres, rób przerwy i nigdy samodzielnie nie zmieniaj słabszego preparatu na silniejszy ani nie smaruj tymi samymi „mocnymi” sterydami rąk, które kilka razy dziennie mają kontakt z rozpuszczalnikami, cementem czy silnymi detergentami.

Kiedy konieczne jest leczenie ogólnoustrojowe i fototerapia?

Leczenie ogólne rozważa się wtedy, gdy AZS jest ciężkie, bardzo rozległe, nawraca mimo optymalnej terapii miejscowej i starannej pielęgnacji skóry. Znaczenie ma też wpływ choroby na funkcjonowanie: brak snu, niezdolność do pracy, ciągłe zakażenia czy współistniejący ciężki alergiczny nieżyt nosa lub astma alergiczna. Zanim sięgnie się po leki systemowe, warto sprawdzić, czy pacjent rzeczywiście ma możliwość codziennego stosowania emolientów i unikania oczywistych bodźców drażniących.

• krótkotrwałe doustne glikokortykosteroidy jako doraźna pomoc przy bardzo ciężkich zaostrzeniach,
• klasyczne leki immunosupresyjne, takie jak cyklosporyna, metotreksat, azatiopryna, mykofenolan mofetylu,
• leki biologiczne, m.in. dupilumab, ukierunkowane na konkretne szlaki zapalne,
• leki przeciwhistaminowe łagodzące świąd, szczególnie wieczorem i w nocy,
• doustne antybiotyki przy rozległych zakażeniach, zwłaszcza wywołanych przez Gronkowca złocistego,
• leki przeciwwirusowe, np. acyklowir, przy wyprysku opryszczkowym.

Fototerapia, czyli leczenie światłem, to ważna metoda uzupełniająca u dorosłych i starszych dzieci z ciężkim, przewlekłym AZS. Stosuje się wąsko- lub szerokopasmowe UVB, promieniowanie UVA i UVA1, a także metody skojarzone, takie jak PUVA (psoralen + UVA) czy balneo-PUVA. Wybór typu promieniowania, dawki i czasu trwania kuracji należy zawsze do lekarza, najlepiej doświadczonego dermatologa.

Korzyści z fototerapii to między innymi złagodzenie świądu, zmniejszenie stanu zapalnego, poprawa wyglądu skóry i jakości snu. Z drugiej strony pojawiają się działania niepożądane, takie jak zaczerwienienie, przebarwienia, nasilony świąd po naświetlaniach, a w perspektywie wielu lat – przyspieszone starzenie skóry i zwiększone ryzyko nowotworów skóry. Z tego powodu nie zaleca się samodzielnego stosowania lamp UV ani korzystania z solarium „na własną rękę” przy AZS.

Decyzja o leczeniu ogólnym lub fototerapii musi też uwzględniać zawód i tryb pracy pacjenta. Ktoś, kto codziennie dojeżdża na budowę, ma kontakt z chemią budowlaną i kurzem, wymaga innego planu niż pracownik biurowy. Trzeba wziąć pod uwagę, czy pacjent będzie w stanie regularnie przyjeżdżać na naświetlania, jak dopasować intensywniejsze etapy terapii do sezonowości prac zewnętrznych i czy konieczna nie będzie czasowa zmiana zakresu obowiązków.

Jak żyć z atopowym zapaleniem skóry na co dzień?

Obok farmakoterapii największe znaczenie ma codzienna rutyna pielęgnacyjna i rozważne unikanie czynników zaostrzających. To właśnie one decydują, czy AZS będzie w miarę „pod kontrolą”, czy każde drobne przeziębienie, remont mieszkania albo tydzień upałów skończy się długim zaostrzeniem. Skóra atopowa wymaga trochę innej organizacji dnia, ale po ułożeniu własnego systemu codzienność staje się o wiele łatwiejsza.

• krótkie kąpiele lub prysznice w letniej wodzie, bez długiego „moczenia się”,
• delikatne środki myjące bez silnie zasadowych mydeł i intensywnych zapachów,
• łagodne osuszanie skóry ręcznikiem przez przykładanie, bez energicznego pocierania,
• natychmiastowe stosowanie emolientów po każdym myciu,
• regularne natłuszczanie całej skóry co najmniej 2 razy dziennie także w remisji.

• wybór miękkich, przewiewnych materiałów, najlepiej z czystej bawełny,
• unikanie wełny, szorstkich tkanin oraz obcisłych ubrań, które ocierają skórę,
• pranie w delikatnych, najlepiej hipoalergicznych środkach,
• bardzo dokładne płukanie prania i rezygnacja z silnie perfumowanych płynów do płukania,
• pranie nowych ubrań przed pierwszym założeniem,
• ograniczanie w domu dywanów, ciężkich zasłon i mebli tapicerowanych, które „trzymają” kurz i roztocze.

• stosowanie odpowiednich rękawic ochronnych z bawełnianą wkładką przy kontakcie z cementem, wapnem, rozpuszczalnikami, nawozami,
• unikanie przedłużonego kontaktu skóry z mokrym betonem, ziemią i wilgotnymi materiałami,
• częste przemywanie rąk letnią wodą bez szorowania, a następnie natłuszczanie skóry od razu po skończeniu etapu prac,
• rób przerwy w cieniu i przewietrzaj pomieszczenia, gdy pracujesz w upale lub w mocno zapylonym środowisku,
• noś przewiewne ubrania robocze, które można często prać w delikatnych środkach.

• wprowadzanie diet eliminacyjnych tylko wtedy, gdy alergia pokarmowa jest potwierdzona przez alergologa,
• unikanie samodzielnych, bardzo restrykcyjnych diet, które grożą niedoborami,
• ograniczenie częstych fast foodów i wysoko przetworzonej żywności,
• konsultacja z alergologiem i dietetykiem przy podejrzeniu alergii na białko mleka krowiego, jaja, soję, pszenicę lub orzechy,
• dbałość o odpowiednią ilość warzyw, owoców i nawodnienie organizmu.

• nauka technik relaksacyjnych, np. joga, medytacja, spokojne spacery, ćwiczenia oddechowe,
• regularny sen w stałych godzinach, z wyciszeniem wieczorem i ograniczeniem ekranów,
• szukanie wsparcia psychologicznego przy długotrwałej chorobie, zwłaszcza u nastolatków,
• świadomość, że stres nasila świąd, a świąd nasila stres – warto przerwać ten schemat prostymi, powtarzalnymi rytuałami uspokajającymi.

Nakładaj emolient po każdym kontakcie skóry z wodą, planuj prace w kurzu, pyle czy upale tak, by mieć przerwy na krótkie umycie i natłuszczenie rąk oraz twarzy, przygotuj skórę przed większym remontem czy generalnym sprzątaniem, stosując kilka dni wcześniej intensywniejszą pielęgnację, i reaguj od razu, gdy pojawią się pierwsze objawy zaostrzenia, zamiast czekać, aż świąd nie pozwoli ci spać.

Rokowanie w AZS jest zmienne. U szacunkowo 40–60% dzieci objawy słabną lub zanikają do 5. roku życia, a u 60–90% wyraźnie się zmniejszają do wieku nastoletniego. U części pacjentów choroba powraca w dorosłości, często pod postacią wyprysku dłoni u osób, które w pracy bardzo często moczą ręce lub sięgają po środki chemiczne. Przy ciężkim AZS dobrze jest rozważyć unikanie zawodów z permanentnym kontaktem z wodą, chemikaliami i pyłami, a niezależnie od objawów potrzebna jest stała, elastycznie modyfikowana współpraca z lekarzem, dopasowana do twojego życia i pracy.