Alergia na słońce – przyczyny, rodzaje, objawy i leczenie

Po pierwszym wiosennym słońcu na Twojej skórze pojawia się swędząca wysypka i zastanawiasz się, czy to już alergia na słońce. Ten tekst pomoże Ci zrozumieć, skąd biorą się takie reakcje i jak rozpoznać ich rodzaj. Dowiesz się też, jakie badania i leczenie mogą zalecić lekarze przy nadwrażliwości na światło.

Czym jest alergia na słońce?

W języku potocznym mówi się o alergii na słońce, gdy po ekspozycji na światło pojawia się wysypka, rumień lub obrzęk. W medycynie używa się określenia fotodermatoza, czyli choroba skóry związana z nieprawidłową reakcją na promieniowanie UV lub światło widzialne. Zwykle chodzi o reakcję nadwrażliwości układu odpornościowego na substancje w skórze zmienione pod wpływem światła, a nie o klasyczną alergię na samą „cząstkę” słońca. Najczęściej pod tym terminem kryje się jedna jednostka chorobowa – polimorficzna osutka świetlna (PMLE), która odpowiada za większość przypadków sezonowego „uczulenia na słońce”.

Najważniejsze długości fal to UVA i UVB. UVB (290–320 nm) silnie odpowiada za oparzenia, ale słabo przenika przez szkło okienne, natomiast UVA przechodzi przez szyby i dociera głębiej do skóry. W polimorficznej osutce świetlnej aż około 75–90% reakcji wywołuje właśnie promieniowanie UVA, a tylko część UVB. W klimacie umiarkowanym fotodermatozy tego typu mogą dotyczyć kilku, nawet do 10% populacji, najczęściej w pierwszych trzech dekadach życia. Szczególnie narażone są osoby z jasną karnacją, o małej naturalnej pigmentacji, chociaż choroba pojawia się także u dzieci i dorosłych z ciemniejszą skórą.

Jakie są rodzaje reakcji na słońce?

Reakcje skóry na słońce nie są jednorodne i lekarz, słysząc „alergia na słońce”, myśli zwykle o kilku grupach chorób. W praktyce klinicznej fotodermatozy dzieli się na cztery główne kategorie: fotodermatozy idiopatyczne, fotodermatozy egzogenne (fotoalergiczne i fototoksyczne), dermatozy zaostrzane przez promieniowanie UV oraz genodermatozy związane z nadwrażliwością na UV. Każda z tych grup ma trochę inny mechanizm, ale punkt wyjścia pozostaje ten sam – ekspozycja na światło.

Polimorficzna osutka świetlna (PMLE)

W przypadku polimorficznej osutki świetlnej wysypka pojawia się po kilku godzinach, czasem po 1–2 dniach od nasłonecznienia. Zmiany mają różny wygląd, co dobrze oddaje nazwa „polimorficzna” – mogą to być czerwone grudki, plamy, krosty, drobne pęcherzyki, a u niektórych osób zmiany przypominają ukąszenia owadów. Najczęściej lokalizują się na dekolcie, szyi, ramionach i łydkach, czyli tam, gdzie skóra przez całą zimę była zakryta. Świąd bywa bardzo silny, ale po ustąpieniu stanu zapalnego skóra zwykle goi się bez blizn, czasem pozostają tylko krótkotrwałe przebarwienia pozapalne.

Osutka ma wyraźną sezonowość. Nasilenie jest największe wiosną i wczesnym latem, gdy nagle zwiększa się dawka promieniowania UV, a skóra jest jeszcze „nieprzyzwyczajona” do słońca. W połowie lata objawy często słabną, co określa się jako „przyzwyczajenie skóry” w danym sezonie. Jesienią i zimą u wielu pacjentów dochodzi do remisji, chociaż u części osób wysypka może wracać po urlopie w ciepłych krajach czy po korzystaniu z solarium. Choroba pojawia się przeważnie w młodym wieku dorosłym, częściej u osób o jasnej karnacji, a wiele badań sugeruje nieco większą częstość u kobiet niż u mężczyzn, chociaż dane nie są całkowicie jednoznaczne.

Rozpoznanie PMLE lekarz zwykle stawia na podstawie charakterystycznego obrazu i wywiadu o związku ze słońcem. Gdy obraz kliniczny budzi wątpliwości, można wykonać biopsję skóry z badaniem histopatologicznym. Trzeba wtedy odróżnić osutkę od chorób takich jak toczeń rumieniowaty skóry czy porfirie skórne, bo wymagają one innego postępowania i niosą inne zagrożenia zdrowotne.

Pokrzywka słoneczna

Pokrzywka słoneczna to inna forma nadwrażliwości na słońce, rzadsza, ale bardzo spektakularna. Na odsłoniętej skórze w ciągu kilku minut od ekspozycji na światło powstają duże, bąblowate zmiany przypominające klasyczną pokrzywkę, połączone z silnym świądem i pieczeniem. Bąble utrzymują się od kilku minut do kilku godzin, po czym samoistnie znikają bez śladu, jeżeli pacjent wyjdzie z nasłonecznionego miejsca. Choroba częściej dotyczy młodych kobiet, a do rozpoznania wykorzystuje się tzw. próby świetlne, czyli kontrolowane naświetlanie skóry różnymi dawkami UV. Badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi i CRP, służą raczej do wykluczania innych przyczyn dolegliwości niż do samego potwierdzania tej jednostki.

Reakcje fotoalergiczne i fototoksyczne

Reakcja fotoalergiczna ma podłoże immunologiczne. W skórze dochodzi do powstania kompleksu: zewnętrzna substancja (np. lek, składnik kosmetyku) zmienia się pod wpływem promieniowania UV i dopiero w tej formie staje się alergenem dla układu odpornościowego. Objawy pojawiają się z opóźnieniem, zwykle po 24–48 godzinach, przybierają obraz rumieniowo–wypryskowy z grudkami i pęcherzykami, często z wysiękiem. Zmiany wychodzą poza bezpośrednio naświetlane okolice, bo proces immunologiczny „rozlewa się” nieco szerzej. Szacuje się, że reakcje fotoalergiczne stanowią około 4–8% wszystkich fotodermatoz i często są związane z lekami takimi jak diklofenak, ketoprofen, chlorheksydyna, chinidyna, sulfonamidy czy chinolony.

Reakcja fototoksyczna przebiega inaczej, bo nie ma podłoża alergicznego. Łączy się bezpośrednie uszkodzenie tkanek przez cząsteczkę fototoksyczną i promieniowanie UV. Obraz skóry przypomina nasilone oparzenie słoneczne z rumieniem, obrzękiem, czasem pęcherzami. Objawy pojawiają się szybciej niż przy fotoalergii, zwykle po kilku godzinach od ekspozycji, i ograniczają się do miejsc rzeczywiście wystawionych na światło. Tego typu reakcje to około 5–15% fotodermatoz i są typowe po lekach jak amiodaron, cyprofloksacyna, furosemid, progesteron, a także po kontakcie z niektórymi roślinami, na przykład barszczem Sosnowskiego, koprem włoskim, pasternakiem czy pietruszką.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka?

Dlaczego u jednej osoby ekspozycja na słońce kończy się lekką opalenizną, a u innej gwałtowną wysypką? W polimorficznej osutce świetlnej za objawy odpowiada tzw. opóźniona reakcja nadwrażliwości na endogenne antygeny wyindukowane przez UV, czyli własne struktury skóry zmienione przez światło. W reakcjach fotoalergicznych organizm reaguje na zewnętrzny fotouczulacz, który po naświetleniu zmienia swoje właściwości i staje się alergenem. W genodermatozach, takich jak xeroderma pigmentosum, problemem są z kolei wrodzone defekty naprawy DNA uszkodzonego przez promieniowanie, co powoduje skrajną nadwrażliwość na UV. Na częstość i nasilenie tych reakcji wpływa kilka konkretnych czynników ryzyka:

• Jasna karnacja i mała ilość melaniny, która naturalnie chroni skórę przed promieniowaniem UV.
• Wiek młodych dorosłych, szczególnie pierwsze trzy dekady życia, gdy najczęściej ujawnia się PMLE.
• Nagła, intensywna ekspozycja wiosną po miesiącach zakrywania skóry grubą odzieżą i małej dawce słońca zimą.
• Stosowanie leków i substancji fotouczulających, zarówno ogólnych, jak i miejscowych, w tym niektórych antybiotyków, niesteroidowych leków przeciwzapalnych czy preparatów odkażających.
• Ekspozycja na światło przez szybę, ponieważ UVA przenika przez szkło okienne, podczas gdy UVB jest w dużej mierze absorbowane.
• Dodatkowe schorzenia skóry i choroby autoimmunologiczne, które same w sobie reagują na słońce nasileniem objawów.

Leki i substancje fotouczulające

Niektóre leki, kosmetyki i rośliny działają jak „lupa” dla słońca, nasilając reakcję skóry na promieniowanie UV. Część z nich typowo wywołuje reakcje fotoalergiczne, inne raczej fototoksyczne, co warto mieć z tyłu głowy, czytając ulotki i planując urlop:

• Diklofenak – niesteroidowy lek przeciwzapalny, częsty sprawca reakcji fotoalergicznej po stosowaniu w żelach i maściach.
• Ketoprofen – inny NLPZ w postaci żelu, wywołuje głównie fotoalergię, czasem o bardzo burzliwym przebiegu.
• Chlorheksydyna – składnik środków odkażających, opisywana jako przyczyna reakcji fotoalergicznych w miejscach aplikacji.
• Chinidyna – lek kardiologiczny, może prowokować reakcje fotoalergiczne przy ekspozycji na UV.
• Sulfonamidy – antybiotyki z grupy sulfonamidów, znane z ryzyka fotoalergii.
• Chinolony – antybiotyki, m.in. fluorochinolony, częściej powodują nadwrażliwość fotoalergiczną.
• Amiodaron – lek przeciwarytmiczny, typowy przykład substancji wywołującej fototoksyczność.
• Cyprofloksacyna – antybiotyk z grupy fluorochinolonów, częściej odpowiada za reakcje fototoksyczne.
• Furosemid – diuretyk pętlowy, może nasilać fototoksyczność w okolicach odsłoniętej skóry.
• Progesteron – niektóre preparaty hormonalne wiąże się z reakcjami fototoksycznymi.
• Barszcz Sosnowskiego – roślina o silnym działaniu fototoksycznym, nawet krótkotrwały kontakt plus słońce grozi ciężkimi pęcherzami.
• Koper włoski – zawiera związki zwiększające ryzyko reakcji fototoksycznych na eksponowanej skórze.
• Pasternak – podobnie jak inne rośliny selerowate może wywoływać reakcje fitofototoksyczne.
• Pietruszka – w kontakcie ze skórą i słońcem bywa przyczyną miejscowych zmian fototoksycznych.

Predyspozycje genetyczne i choroby zaostrzane przez UV

Istnieje grupa rzadkich chorób, w których promieniowanie UV jest wyjątkowo niebezpieczne z powodu wrodzonych zaburzeń naprawy DNA. Należą do nich takie genodermatozy jak xeroderma pigmentosum, zespół Blooma, trichotiodystrofia czy zespół Kindlera. U tych pacjentów nawet niewielkie dawki słońca prowadzą do ciężkich uszkodzeń skóry i bardzo wysokiego ryzyka nowotworów skóry. Z kolei w grupie dermatoz zaostrzanych przez UV mieszczą się choroby autoimmunologiczne i zapalne, między innymi toczeń rumieniowaty, zapalenie skórno–mięśniowe, trądzik różowaty, choroba Dariera, pęcherzyca, pemfigoid pęcherzowy oraz pelagra wynikająca z niedoboru niacyny. U tych osób ochrona przeciwsłoneczna jest elementem standardowego leczenia, nawet jeśli nie występuje typowa „alergia na słońce”.

Jakie są objawy i kiedy się pojawiają?

Objawy nadwrażliwości na słońce różnią się głównie czasem pojawienia po ekspozycji i typem zmian skórnych. W polimorficznej osutce świetlnej wysypka rozwija się zwykle w ciągu kilku godzin do kilku dni, co pacjenci często wiążą dopiero z „poprzednim dniem na słońcu”. W pokrzywce słonecznej bąble występują niemal natychmiast – w ciągu minut od wyjścia na światło. Reakcje fototoksyczne przypominające oparzenie słoneczne pojawiają się po kilku godzinach od kontaktu z lekiem lub rośliną i UV, natomiast reakcje fotoalergiczne mają opóźnienie 24–48 godzin. Oprócz świądu, pieczenia i bólu, w cięższych przypadkach mogą dołączyć objawy ogólne, takie jak gorączka, dreszcze, ból głowy czy nudności, szczególnie gdy zmiany obejmują rozległe powierzchnie skóry.

Lokalizacja zmian i charakterystyka skórna

Rozmieszczenie wykwitów często podpowiada, z jakim typem fotodermatozy masz do czynienia. W PMLE zmiany lokalizują się zwykle na górnej części klatki piersiowej, dekolcie, szyi, ramionach i łydkach, a więc na nowo odsłoniętych fragmentach skóry. W pokrzywce słonecznej bąble ograniczają się do obszarów eksponowanych na światło w danym momencie. Reakcje fototoksyczne występują wyłącznie w strefach naświetlonych, na przykład na przedramionach, twarzy czy podudziach, natomiast w reakcjach fotoalergicznych mniej nasilone zmiany mogą rozciągać się również poza bezpośrednio nasłonecznioną linię. Obraz morfologiczny bywa różnorodny: od grudek, plam, krost i drobnych pęcherzyków, przez zmiany obrzękowe i krwotoczne, aż po większe pęcherze przypominające oparzenie. Po ustąpieniu ostrych objawów na skórze często utrzymują się przebarwienia pozapalne, które z czasem bledną.

Jak przebiega diagnostyka?

Podstawą rozpoznania tzw. alergii na słońce jest bardzo dokładny wywiad i badanie skóry. Lekarz pyta o czas, jaki upływa od ekspozycji na światło do pojawienia się zmian, o sezonowość dolegliwości, niedawne wyjazdy do krajów o silniejszym nasłonecznieniu, korzystanie z solarium, a nawet o to, czy objawy występują również przy siedzeniu przy oknie, gdzie na skórę działa głównie UVA przez szybę. Ważna jest też lista przyjmowanych leków i stosowanych kosmetyków, bo to one nierzadko zawierają fotouczulające składniki. Podczas badania skóry dermatolog ocenia typ wykwitów, granice zmian, symetrię i czy oszczędzona jest np. skóra zwykle wystawiona na słońce, jak twarz czy grzbiety dłoni.

W wybranych sytuacjach potrzebne są badania dodatkowe. W pokrzywce słonecznej ważne miejsce zajmują próby świetlne, czyli kontrolowane naświetlanie fragmentu skóry różnymi długościami fal i dawkami UV, co pozwala ustalić tzw. próg reakcji. Badania laboratoryjne, jak morfologia krwi i CRP, wykonuje się przy podejrzeniu stanu zapalnego lub choroby ogólnoustrojowej. Gdy istnieje konieczność odróżnienia PMLE od tocznia rumieniowatego czy porfirii, wykonuje się biopsję skóry z oceną histopatologiczną i immunopatologiczną. Przy podejrzeniu reakcji fotoalergicznej można rozważyć specjalistyczne testy płatkowe i fotopłatkowe z podejrzanymi substancjami. Do dermatologa warto trafić zwłaszcza wtedy, gdy zmiany są nawracające, ciężkie, obejmują dużą powierzchnię lub mają nietypowy obraz.

Jak leczyć i zapobiegać – skuteczne metody

Leczenie tzw. alergii na słońce zawsze przebiega dwutorowo: z jednej strony profilaktyka i ograniczenie ekspozycji na promieniowanie, z drugiej łagodzenie objawów, kiedy wysypka już się pojawi. Przy łagodnych postaciach zwykle wystarcza konsekwentna ochrona przeciwsłoneczna, unikanie fotouczulaczy i krótkie stosowanie leków miejscowych. Gdy objawy są umiarkowane lub ciężkie, włącza się glikokortykosteroidy miejscowe, czasem ogólne, doustne leki przeciwhistaminowe, a w szczególnie opornych przypadkach także leki przeciwmalaryczne czy fototerapię w kontrolowanych dawkach.

Ochrona przeciwsłoneczna i postępowanie doraźne

Najważniejszą strategią przy skłonności do fotodermatoz pozostaje codzienna, dobrze zaplanowana ochrona przeciwsłoneczna. Potrzebujesz preparatu z szerokim spektrum osłony przed UVA i UVB, o współczynniku SPF co najmniej 30, a w przypadku nadwrażliwości lub chorób przewlekłych skóry optymalnym wyborem jest SPF 50. Krem nakłada się obficie na suchą skórę około 15–20 minut przed wyjściem, a następnie odnawia co 2–3 godziny oraz po każdej kąpieli lub intensywnym spoceniu. Ważna jest także odzież z długim rękawem, kapelusz z szerokim rondem, zacienianie miejsca pracy i unikanie słońca w okolicach południa, kiedy poziom promieniowania UV jest najwyższy. Warto mieć na uwadze, że zwykłe szyby przepuszczają UVA, więc przy oknie w samochodzie czy biurze również może dojść do zaostrzenia objawów, jeśli nie użyjesz filtra.

• Stosuj krem z filtrem UVA/UVB codziennie na odsłonięte partie ciała, nie tylko w czasie urlopu nad morzem.
• Dobierz co najmniej SPF 30, a przy podejrzeniu alergii na słońce lub innych chorób skóry wybierz SPF 50 i formułę dobrze tolerowaną przez Twoją skórę.
• Nakładaj kosmetyk w odpowiedniej ilości, tak aby skóra była równomiernie pokryta, i ponawiaj aplikację co 2–3 godziny oraz po pływaniu czy wycieraniu ręcznikiem.
• Unikaj ekspozycji między mniej więcej 11.00 a 15.00, kiedy słońce jest najwyżej, a dawka promieniowania UV najsilniejsza.
• Pamiętaj o ochronie również „przez szybę” – stosuj filtr na twarz i dłonie podczas jazdy samochodem czy pracy przy oknie, bo UVA przenika szkło.

Gdy mimo profilaktyki dojdzie do wystąpienia wysypki, w łagodnych i umiarkowanych przypadkach sięga się po leczenie miejscowe. Glikokortykosteroidy w kremie lub maści stosuje się zazwyczaj 1–2 razy dziennie przez 5–7 dni na zmiany rumieniowo–grudkowe, co zmniejsza stan zapalny i świąd. Alternatywą, zwłaszcza na okolice wrażliwe, jak twarz czy fałdy skórne, są inhibitory kalcyneuryny, które nie powodują ścieńczenia skóry. Do łagodzenia świądu lekarz nierzadko zaleca doustne leki przeciwhistaminowe. W ciężkich napadach, gdy zmiany są rozległe lub bardzo nasilone, włącza się krótkie kursy doustnych glikokortykosteroidów. U osób z nawracającą, oporną polimorficzną osutką świetlną rozważa się zastosowanie tzw. leków przeciwmalarycznych, a także kontrolowaną fototerapię, w tym PUVA czy wąskopasmowe UVB 311 nm, prowadzone pod nadzorem dermatologa.

Profilaktyczna fototerapia polega na stopniowym, kontrolowanym naświetlaniu skóry niewielkimi dawkami promieniowania, aby wywołać zjawisko tolerancji na UV. W przypadku PUVA pacjent przyjmuje wcześniej psolaren, czyli lek światłouwrażliwiający, a następnie poddaje się naświetlaniu promieniowaniem UVA. Zwykle wykonuje się sesje 2–3 razy w tygodniu przez około 4–6 tygodni, najczęściej wczesną wiosną, zanim pojawi się naturalne, intensywne słońce. W wielu ośrodkach stosuje się również naświetlania wąskopasmowym UVB 311 nm, które mają podobny cel „odczulający”. Trzeba liczyć się z tym, że na początku terapii skóra może zareagować przejściowym zaostrzeniem dolegliwości, dlatego takie leczenie wymaga uważnego nadzoru specjalisty.

Różnicując typ reakcji, zwróć uwagę na czas i miejsce pojawienia się zmian: w fototoksyczności skóra reaguje szybciej, w ciągu kilku godzin, a wysypka ogranicza się do okolic wystawionych na słońce, natomiast w fotoalergii objawy są opóźnione nawet do 48 godzin i mogą „wychodzić” poza linię ekspozycji. W wywiadzie dla lekarza szczególnie przydatne są odpowiedzi na pytania: kiedy dokładnie pojawiły się pierwsze zmiany po ekspozycji, jakie leki ogólne i miejscowe stosujesz obecnie, czy objawy powtarzają się co roku w podobnym okresie, czy pracujesz lub przebywasz blisko okien, przy których skóra regularnie jest oświetlana.

Przy nadwrażliwości na słońce bardzo ważne jest sprawdzenie, czy nie przyjmujesz jednocześnie kilku leków fotouczulających, bo ich działanie może się kumulować. Zawsze przejrzyj ulotki preparatów i zgłoś dermatologowi wszystkie środki, w tym przeciwbólowe i dostępne bez recepty. Szczególną uwagę zwróć na niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. diklofenak, ketoprofen), antybiotyki z grupy chinolonów (np. cyprofloksacyna) oraz diuretyki pętlowe i leki kardiologiczne (np. furosemid, amiodaron), ponieważ należą one do najczęściej opisywanych fotouczulaczy.

Jeżeli wysypki po słońcu nawracają, są rozległe, towarzyszy im gorączka albo podejrzewasz związek z przyjmowanymi lekami, umów wizytę u dermatologa. Przed konsultacją przygotuj informacje o tym, ile czasu mija od ekspozycji na słońce do pojawienia się zmian, jak wygląda przebieg dolegliwości w kolejnych sezonach, spisz wszystkie stosowane leki i kosmetyki, a także zrób wyraźne zdjęcia zmian skórnych w dobrym świetle – te dane ułatwią specjaliście postawienie trafnego rozpoznania i dobór najlepszego sposobu leczenia.