Jakie schorzenia mogą prowadzić do wzrostu masy ciała?

Zastanawiasz się, czemu waga rośnie, mimo że nie jesz więcej niż zwykle i ruszasz się tak samo. Chcesz wiedzieć, jakie choroby mogą stać za nagłym tyciem albo utrudniać schudnięcie pomimo starań. Z tego artykułu dowiesz się, kiedy przyrost masy ciała to efekt stylu życia, a kiedy sygnał, że w organizmie rozwija się schorzenie wymagające diagnostyki.

Jak rozpoznać że wzrost masy ciała może być objawem choroby?

Wahania masy ciała w ciągu życia są naturalne. Kilogram w górę lub w dół w trakcie cyklu miesiączkowego, po urlopie, w okresie mniejszej aktywności czy w ciąży zwykle wynikają z bilansu kalorii i zmian stylu życia. Niepokój powinno budzić natomiast postępujące tycie „bez wyraźnego powodu”, kiedy jesz podobnie, ruszasz się jak wcześniej, a mimo to masa ciała systematycznie rośnie lub w krótkim czasie skacze o kilka kilogramów.

Szczególnie uważnie musisz przyjrzeć się sytuacji, gdy przyrostowi wagi towarzyszą inne objawy ogólne. Alarmujące są nasilone zmęczenie, duszność przy niewielkim wysiłku, obrzęki, kołatanie serca, zaburzenia miesiączkowania, problemy ze snem, pogorszenie nastroju, napady głodu czy wyraźne ochłodzenie tolerancji zimna. Taki obraz częściej sugeruje zaburzenia hormonalne, metaboliczne albo retencję płynów niż zwykłe „objadanie się”.

Wzrost masy ciała może być wczesnym objawem wielu chorób, a nie tylko efektem diety, dlatego lekarze zwracają uwagę na całe spektrum możliwych przyczyn, między innymi:

• zaburzenia hormonalne – niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, PCOS, hiperprolaktynemia, hipogonadyzm, niedobór hormonu wzrostu, uszkodzenia przysadki i podwzgórza,
• zaburzenia metabolizmu glukozy – insulinooporność, stan przedcukrzycowy, cukrzyca typu 2, zespół metaboliczny,
• choroby serca, nerek i wątroby, w których dochodzi do zatrzymywania płynów i obrzęków,
• zaburzenia psychiczne i zaburzenia odżywiania, przewlekły stres oraz zaburzenia snu,
• rzadkie choroby genetyczne z otyłością, jak zespół Pradera–Williego, zespół Bardeta–Biedla, zespół Downa, zespół Turnera,
• działania niepożądane leków, zwłaszcza glikokortykosteroidów, leków psychotropowych, części leków przeciwcukrzycowych, hormonalnych i kardiologicznych.

Duże znaczenie ma systematyczne monitorowanie masy ciała. Waż się raz w tygodniu o tej samej porze, najlepiej rano na czczo, i zapisuj wyniki. Zwracaj uwagę nie tylko na kilogramy, ale też na pojawienie się obrzęków, duszności, zmian w oddawaniu moczu, nowych dolegliwości skórnych, wypadania włosów, zmian owłosienia czy wyraźnych wahań nastroju. Nagłe zmiany wagi połączone z takimi symptomami wymagają oceny lekarskiej, a nie kolejnej restrykcyjnej diety.

Podczas diagnostyki „tycia bez powodu” lekarz zwykle zaczyna od prostych badań krwi i moczu oraz oceny układu hormonalnego. Często zlecany jest taki pakiet:

• morfologia krwi, glukoza na czczo, lipidogram, kreatynina, mocznik i badanie ogólne moczu,
• TSH, FT3, FT4, przeciwciała anty-TPO i anty-TG w kierunku autoimmunologicznej niedoczynności tarczycy,
• glukoza z insuliną na czczo lub test OGTT z insuliną przy podejrzeniu insulinooporności i cukrzycy typu 2,
• ACTH i dobowe wydalanie kortyzolu lub test hamowania deksametazonem w kierunku zespołu Cushinga,
• profil hormonów płciowych – FSH, LH, estradiol, testosteron, SHBG, prolaktyna, a u kobiet dodatkowo USG jajników,
• w zależności od objawów badania obrazowe, takie jak USG tarczycy, USG jamy brzusznej, echo serca czy rezonans okolicy przysadki.

Jeśli w ciągu kilku dni przybywa Ci kilka kilogramów, pojawiają się obrzęki, nasilona duszność, skrajne zmęczenie, zaburzenia miesiączkowania lub charakterystyczna „twarz księżycowata”, nie tłumacz tego gorszą dietą. W takich sytuacjach nie odkładaj pilnej konsultacji internistycznej.

W diagnostyce przyrostu masy ciała lekarz rodzinny zawsze szczegółowo pyta o codzienny jadłospis, poziom aktywności, przyjmowane leki, przebyte choroby, zabiegi, a także o rodzinne występowanie otyłości czy chorób hormonalnych. Dopiero na podstawie tego wywiadu i wstępnych badań dobiera dalszą diagnostykę i decyduje, czy potrzebna jest konsultacja u specjalisty, na przykład u endokrynologa, diabetologa, kardiologa, nefrologa czy psychiatry.

Zaburzenia hormonalne które prowadzą do przybierania na wadze

Układ hormonalny to gęsta sieć współpracujących ze sobą gruczołów. Tarczyca, nadnercza, przysadka, jajniki, jądra, trzustka oraz tkanka tłuszczowa wydzielają hormony regulujące tempo metabolizmu, rozkład i magazynowanie energii, apetyt oraz skład ciała. Hormony tarczycy odpowiadają za większość spoczynkowego wydatku energetycznego, hormony płciowe modulują ilość tkanki mięśniowej i rozmieszczenie tłuszczu, a insulina, kortyzol, leptyna i grelina wpływają na to, czy energia zostanie spalona, czy odłożona w zapasie.

Insulina sprzyja magazynowaniu tłuszczu, zwłaszcza trzewnego, gdy jej poziom przez dłuższy czas jest podwyższony. Kortyzol, hormon stresu, w nadmiarze redystrybuuje tkankę tłuszczową na brzuch, kark i twarz oraz nasila rozpad mięśni. Estrogeny i testosteron decydują, czy sylwetka będzie bardziej „gruszkowata” czy „jabłkowata”, a hormon wzrostu i IGF-1 wspierają lipolizę i budowę mięśni. Z kolei leptyna i grelina sterują uczuciem sytości i głodu, dlatego ich zaburzone wydzielanie lub działanie bardzo utrudnia kontrolę masy ciała.

Do zaburzeń hormonalnych, które często prowadzą do przyrostu masy ciała i będą dalej omówione, należą między innymi:

• niedoczynność tarczycy oraz inne choroby tarczycy, w tym okres po wyleczeniu nadczynności,
• zespół Cushinga i inne postacie przewlekłej hiperkortyzolemii, także jatrogennie po sterydach,
• zespół policystycznych jajników i inne zaburzenia androgenów u kobiet,
• hiperprolaktynemia oraz zaburzenia przysadki,
• hipogonadyzm i spadek hormonów płciowych w menopauzie i andropauzie,
• niedobór hormonu wzrostu oraz uszkodzenia podwzgórza i przysadki wpływające na odczuwanie głodu i sytości.

Zaburzenia hormonalne mogą zarówno wywoływać dodatni bilans energetyczny, jak i utrudniać redukcję masy ciała pomimo prawidłowej diety i aktywności. Spowalniają spoczynkowe tempo metabolizmu, zmniejszają masę mięśniową, zmieniają działanie leptyny i greliny po odchudzaniu, co sprzyja „efektowi jo-jo”. Dlatego u części osób otyłość jest w dużej mierze konsekwencją przewlekłej choroby endokrynologicznej, a nie jedynie braku dyscypliny.

Niedoczynność tarczycy i choroby tarczycy a rosnąca masa ciała

Tarczyca uczestniczy w regulacji około dwóch trzecich spoczynkowego metabolizmu. Hormony T3 i T4 zwiększają zużycie tlenu przez tkanki, wytwarzanie ciepła oraz tempo wykorzystania glukozy i kwasów tłuszczowych. Kiedy ich stężenie jest obniżone, organizm przechodzi w tryb oszczędzania energii. Spalanie kalorii spada, pojawia się chłód, senność, a masa ciała rośnie, nawet jeśli jesz podobnie jak wcześniej. Tycie często wynika nie tylko z większej ilości tkanki tłuszczowej, ale także z retencji wody i sodu.

W niedoczynności tarczycy do przyrostu masy ciała prowadzi kilka mechanizmów działających jednocześnie:

• spowolnienie spoczynkowego metabolizmu, czyli mniejsze wydatkowanie energii w spoczynku,
• większa skłonność do odkładania tkanki tłuszczowej przy tej samej podaży kalorii,
• zatrzymywanie płynów i obrzęki, które mogą dodawać kilka kilogramów,
• zmęczenie, senność i obniżona wydolność, które ograniczają spontaniczną aktywność fizyczną.

Oprócz tycia, na niedoczynność tarczycy często wskazują charakterystyczne objawy ogólne, na które musisz zwrócić uwagę:

• uczucie zimna i nietolerancja niskich temperatur, nawet gdy inni nie marzną,
• sucha, szorstka skóra i wypadanie włosów, także brwi,
• zaparcia, spowolnienie psychoruchowe, pogorszenie koncentracji,
• obrzęki twarzy, powiek, dłoni, uczucie „opuchnięcia”,
• nieregularne, obfite lub skąpe miesiączki, trudności z zajściem w ciążę.

Nawet subkliniczna niedoczynność tarczycy, kiedy TSH jest podwyższone, a FT4 jeszcze w normie, może sprzyjać stopniowemu przybieraniu na wadze. Najczęściej prowadzi jednak do rozwoju nadwagi i lekkiej otyłości, a nie do skrajnej masy ciała. Dużo większe znaczenie ma tutaj współwystępowanie złej diety, insulinooporności i niskiej aktywności.

U osób już otyłych interpretacja badań tarczycy bywa trudna. Niewielkie podwyższenie TSH często jest wtórnym efektem samej otyłości pod wpływem wysokiego poziomu leptyny, a nie przyczyną tycia. Z kolei nieco wyższe stężenie wolnego T3 może odzwierciedlać mechanizm kompensacyjny organizmu przy dodatnim bilansie energetycznym. Dlatego nie wolno automatycznie obwiniać tarczycy o każdy nadmiar kilogramów.

Osobną grupą są pacjenci leczeni z powodu niedawnej nadczynności tarczycy. W fazie nadmiaru hormonów dochodzi u nich do nasilonego katabolizmu białek mięśniowych. Część tej utraconej tkanki mięśniowej nie odbudowuje się w pełni po przywróceniu eutyreozy, nawet przy prawidłowych wynikach TSH i FT4. Oznacza to trwale niższą podstawową przemianę materii i większą podatność na przyrost masy ciała w kolejnych latach.

W diagnostyce zaburzeń tarczycy podstawą jest ocena profilu hormonalnego i budowy narządu. Szczególnie przydatne są:

• TSH, FT4 i FT3 w celu oceny czynności tarczycy,
• przeciwciała anty-TPO i anty-TG przy podejrzeniu choroby Hashimoto,
• USG tarczycy oceniające jej wielkość, strukturę i obecność guzków,
• w wybranych sytuacjach badanie przysadki (MRI) przy niskim TSH i niskim FT4 sugerującym przyczynę przysadkową.

Leczenie niedoczynności tarczycy lewotyroksyną pozwala przywrócić prawidłową przemianę materii, zmniejszyć obrzęki i częściowo zredukować masę ciała. Nie zastąpi jednak zmiany stylu życia. Jeśli w okresie choroby doszło do utraty mięśni i spadku aktywności, samo wyrównanie hormonów nie cofnie całego przyrostu wagi. Konieczna jest odbudowa masy mięśniowej poprzez trening oporowy i odpowiednio białkowa dieta.

Zespół Cushinga i przewlekły nadmiar kortyzolu

Zespół Cushinga to stan przewlekłego nadmiaru glikokortykosteroidów, najczęściej kortyzolu, pochodzącego z nadnerczy lub z terapii sterydami. Zaburzenie to silnie wiąże się z otyłością centralną, nadciśnieniem, zaburzeniami gospodarki węglowodanowej i lipidowej. Nadmiar kortyzolu zmienia nie tylko ilość tkanki tłuszczowej, ale też jej rozmieszczenie, prowadząc do bardzo charakterystycznej sylwetki.

U chorych typowy jest charakterystyczny wygląd ciała i skóry, dlatego lekarz często podejrzewa problem już po badaniu fizykalnym. Do najbardziej typowych cech należą:

• otyłość brzuszna przy relatywnie szczupłych kończynach,
• okrągła, zaróżowiona „twarz księżycowata”,
• tzw. „bawoli kark”, czyli nagromadzenie tłuszczu w okolicy karku i karkowo‑potylicznej,
• szerokie, czerwono–fioletowe rozstępy na brzuchu, biodrach, udach, piersiach,
• cienka skóra, skłonność do siniaków i wolnego gojenia ran.

Oprócz zmian sylwetki i skóry często pojawiają się dodatkowe objawy ogólne, które wynikają z działania kortyzolu na wiele narządów:

• nadciśnienie tętnicze i bóle głowy,
• hiperglikemia, insulinooporność, czasem jawną cukrzycę,
• osłabienie mięśni, trudność w wchodzeniu po schodach, wstawaniu z krzesła,
• osteoporoza i zwiększona łamliwość kości,
• u kobiet zaburzenia miesiączkowania i hirsutyzm,
• obniżenie odporności, nawracające infekcje, zaburzenia nastroju i bezsenność.

Kortyzol nasila rozkład białek mięśniowych, ogranicza syntezę kolagenu i jednocześnie stymuluje odkładanie tłuszczu trzewnego. Dodatkowo zatrzymuje sód i wodę, przez co część przyrostu masy ciała wynika z samej retencji płynów. Zwiększa też apetyt i preferencję dla pokarmów wysokokalorycznych, co jeszcze bardziej utrudnia kontrolę wagi.

Przyczyny nadmiaru kortyzolu mogą leżeć na różnych poziomach układu podwzgórze–przysadka–nadnercza. W praktyce najczęściej są to:

• gruczolaki nadnerczy wydzielające kortyzol,
• gruczolak przysadki produkujący ACTH (choroba Cushinga),
• ektopowe wydzielanie ACTH przez niektóre nowotwory,
• przewlekła steroidoterapia doustna, dożylna lub we wziewach w wysokich dawkach.

Pojedynczy pomiar kortyzolu w surowicy rzadko wystarcza do rozpoznania zespołu Cushinga, zwłaszcza u kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną. Diagnostyka opiera się na specjalistycznych testach, między innymi dobowym wydalaniu wolnego kortyzolu w moczu oraz testach hamowania deksametazonem. Cały proces powinien być prowadzony pod opieką doświadczonego endokrynologa, bo rozpoznanie i różnicowanie przyczyn hiperkortyzolemii jest złożone.

U osób przewlekle leczonych sterydami, na przykład z powodu chorób autoimmunologicznych, nasilony głód i szybki przyrost masy ciała są typowym działaniem leków, a nie „brakiem silnej woli”. Nie wolno samodzielnie odstawiać glikokortykosteroidów. Z lekarzem trzeba szukać najmniejszej skutecznej dawki i równolegle modyfikować dietę oraz stopniowo zwiększać aktywność fizyczną.

Zespół policystycznych jajników oraz inne zaburzenia hormonów płciowych

Hormony płciowe wpływają na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, masę i siłę mięśniową, a także na wrażliwość tkanek na insulinę. U kobiet i mężczyzn zaburzenia w ich wydzielaniu często idą w parze z przyrostem masy ciała, zmianą proporcji sylwetki i wyższym ryzykiem zaburzeń metabolicznych. U kobiet szczególnie często obserwuje się to w przebiegu zespołu policystycznych jajników.

W PCOS jajniki produkują nadmierne ilości androgenów, a u większości pacjentek współistnieje insulinooporność. Wysokie stężenie insuliny dodatkowo stymuluje wytwarzanie androgenów, tworząc błędne koło. Zaburzeniu ulega sygnalizacja leptyny, rośnie łaknienie, szczególnie na produkty o wysokim indeksie glikemicznym. Konsekwencją jest skłonność do otyłości brzusznej, trudności z utrzymaniem stałej masy ciała oraz większe ryzyko cukrzycy typu 2.

Typowe objawy PCOS, oprócz przybierania na wadze i problemów z redukcją kilogramów, obejmują:

• nieregularne miesiączki, rzadkie owulacje lub brak miesiączki,
• trądzik, łojotok, przetłuszczanie się skóry,
• hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie typu męskiego,
• trudności z zajściem w ciążę, poronienia nawracające,
• nieprawidłowy profil lipidowy i wysokie ryzyko cukrzycy typu 2.

Inne zaburzenia hormonów płciowych również wpływają na masę ciała. W hipogonadyzmie męskim niski testosteron sprzyja wzrostowi tkanki tłuszczowej, zwłaszcza trzewnej, i spadkowi masy mięśniowej, a także stanom przedcukrzycowym. U kobiet niski poziom estrogenów po menopauzie lub w przedwczesnej niewydolności jajników sprzyja tyciu w okolicy brzucha. Hiperprolaktynemia może powodować zaburzenia miesiączkowania, mlekotok, a także przyrost masy ciała i pogorszenie parametrów metabolicznych.

W diagnostyce zaburzeń hormonów płciowych lekarz często zleca szerszy panel badań, do których należą:

• FSH, LH i estradiol u kobiet w celu oceny funkcji osi podwzgórze–przysadka–jajnik,
• testosteron całkowity i wolny, SHBG oraz czasem DHEA-S u mężczyzn i kobiet z objawami hiperandrogenizmu,
• prolaktyna przy zaburzeniach miesiączkowania, niepłodności i mlekotoku,
• glukoza i insulina na czczo, test OGTT przy podejrzeniu insulinooporności,
• USG jajników u kobiet, a w razie potrzeby badanie przysadki (MRI).

Terapia hormonalna, na przykład zastępcza terapia testosteronem w hipogonadyzmie czy hormonalna terapia menopauzy u wybranych kobiet, może poprawiać skład ciała, zwiększać masę mięśniową i zmniejszać ilość tłuszczu trzewnego. Wymaga jednak indywidualnej oceny korzyści i ryzyka sercowo‑naczyniowego oraz onkologicznego. Niezależnie od leczenia farmakologicznego, podstawą pozostaje racjonalna dieta i regularna aktywność ruchowa.

Menopauza andropauza i niedobór hormonu wzrostu

Menopauza u kobiet i stopniowy spadek testosteronu u mężczyzn, często określany jako andropauza, są fizjologicznymi etapami życia. Nie są chorobą samą w sobie, ale towarzyszą im zmiany hormonalne, które sprzyjają przyrostowi masy ciała, szczególnie w obrębie brzucha, oraz utracie masy mięśniowej. Jednocześnie częściej pojawiają się zaburzenia snu i nastroju, które dodatkowo komplikują kontrolę wagi.

W okresie menopauzy szczególnie istotne są takie mechanizmy:

• spadek estrogenów sprzyja gromadzeniu tłuszczu trzewnego w okolicy brzucha,
• zmniejsza się masa i siła mięśniowa, co obniża podstawowy wydatek energetyczny,
• częściej występują zaburzenia snu, uderzenia gorąca i wahania nastroju, które sprzyjają jedzeniu emocjonalnemu,
• rośnie ryzyko zespołu metabolicznego i insulinooporności.

U mężczyzn w andropauzie obserwuje się z kolei:

• obniżenie poziomu testosteronu,
• spadek masy i siły mięśniowej, co prowadzi do łatwiejszego tycia,
• zwiększoną skłonność do odkładania tłuszczu brzusznego,
• obniżenie libido, energii i motywacji do ruchu.

Hormon wzrostu u dorosłych pełni ważną rolę w utrzymaniu prawidłowego składu ciała. Stymuluje lipolizę, wspiera utrzymanie masy mięśniowej, wpływa na gęstość kości i ogólne samopoczucie. Jego niedobór, na przykład po uszkodzeniu przysadki, sprzyja wzrostowi tkanki tłuszczowej trzewnej, spadkowi mięśni i obniżeniu wydolności fizycznej. Takie osoby często zgłaszają przybieranie na wadze mimo niezmienionej diety.

Na fizjologiczne wydzielanie hormonu wzrostu bardzo dobrze wpływa styl życia. Sen o odpowiedniej długości, regularne treningi – zwłaszcza oporowe – oraz dieta z odpowiednią ilością białka i nieprzetworzonych produktów sprzyjają jego naturalnej produkcji. Farmakologiczne podawanie hormonu wzrostu ma natomiast ściśle określone wskazania medyczne i nie jest uniwersalnym „lekiem na odchudzanie”.

Insulinooporność cukrzyca typu 2 i zespół metaboliczny

Insulinooporność to stan, w którym tkanki słabiej reagują na działanie insuliny. Trzustka musi wydzielać jej coraz więcej, aby utrzymać prawidłowy poziom glukozy. Ten przewlekły stan hiperinsulinemii zwykle poprzedza rozwój cukrzycy typu 2 i jest podstawowym elementem zespołu metabolicznego. Jednocześnie bardzo utrudnia redukcję masy ciała i sprzyja otyłości brzusznej.

W insulinooporności do przyrostu masy ciała prowadzą mechanizmy, które łatwo przeoczyć, jeśli skupisz się tylko na liczbie kalorii:

• wysokie stężenie insuliny nasila magazynowanie tłuszczu, zwłaszcza w obrębie jamy brzusznej,
• częste wahania glikemii wywołują silny głód i chęć jedzenia produktów o wysokim indeksie glikemicznym,
• nadmiar glukozy niewykorzystanej przez komórki jest przekształcany w trójglicerydy i odkładany w tkance tłuszczowej.

Objawy insulinooporności i wczesnej cukrzycy typu 2 bywają dyskretne, ale często wiążą się z masą ciała. Warto zwrócić uwagę na:

• otyłość brzuszną i powiększający się obwód talii,
• senność i „zjazd” energetyczny po posiłkach bogatych w węglowodany,
• napady silnego głodu, szczególnie wieczorem,
• wzmożone pragnienie i częstsze oddawanie moczu,
• trudności z utratą wagi mimo diety i ruchu.

Relacja między otyłością a insulinoopornością jest dwukierunkowa. Nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej wydziela substancje prozapalne i hormony, które zmniejszają wrażliwość tkanek na insulinę. Z kolei sama insulinooporność nasila tendencję do tycia i utrudnia odchudzanie, nawet jeśli pilnujesz kalorii. Dlatego w wielu przypadkach bez poprawy wrażliwości insulinowej skuteczne leczenie otyłości jest bardzo trudne.

Zespół metaboliczny to zestaw współwystępujących nieprawidłowości: otyłości brzusznej, podwyższonego ciśnienia tętniczego, zaburzeń lipidowych i podwyższonego poziomu glukozy. Taki „pakiet” znacząco zwiększa ryzyko zawału serca, udaru i niewydolności serca u osób z nadwagą i otyłością. Dlatego przy ocenie przyrostu masy ciała warto nie tylko mierzyć BMI, ale też obwód talii, ciśnienie i profil lipidowy.

W diagnostyce zaburzeń gospodarki węglowodanowej najczęściej wykonywane są badania, które pozwalają ocenić sytuację dość precyzyjnie:

• glukoza na czczo,
• OGTT – doustny test obciążenia glukozą z jednoczesnym pomiarem insuliny,
• hemoglobina glikowana HbA1c, czyli średnia glikemia z ostatnich miesięcy,
• lipidogram oraz pomiar obwodu talii i ciśnienia tętniczego.

Część leków przeciwcukrzycowych, zwłaszcza insulina i pochodne sulfonylomocznika, może sprzyjać przyrostowi masy ciała. Dzieje się tak, bo silnie stymulują odkładanie glukozy w komórkach oraz zwiększają ryzyko epizodów hipoglikemii, po których pacjenci często „dojadają”. Wymaga to równoległej pracy nad dietą, aktywnością i ewentualnej modyfikacji terapii przez diabetologa, na przykład włączenia leków neutralnych albo sprzyjających redukcji masy ciała.

Przyrost masy ciała w przebiegu chorób serca nerek i wątroby – rola obrzęków i retencji płynów

Nie każdy przyrost wagi oznacza, że przybyło Ci tkanki tłuszczowej. W chorobach serca, nerek i wątroby bardzo często dochodzi do zatrzymywania wody i sodu w organizmie. Kilka litrów płynu więcej oznacza kilka dodatkowych kilogramów na wadze. Dlatego w tych sytuacjach trzeba odróżnić tycie z powodu otyłości od wzrostu masy ciała z powodu retencji płynów, bo postępowanie jest zupełnie inne.

Do chorób, w których retencja płynów i obrzęki są główną przyczyną nagłego przyrostu masy ciała, zaliczamy przede wszystkim:

• zastoinową niewydolność serca,
• przewlekłą chorobę nerek i niewydolność nerek,
• choroby wątroby przebiegające z marskością i wodobrzuszem.

W zastoinowej niewydolności serca zmniejsza się wydolność pompowania krwi. Nerki otrzymują słabszy przepływ, co jest przez organizm interpretowane jako odwodnienie. Aktywują się układy hormonalne sprzyjające zatrzymywaniu sodu i wody. Efektem są obrzęki kończyn dolnych, uczucie ciężkości nóg, powiększenie wątroby i szybki przyrost masy ciała w ciągu kilku dni. Chorzy często zgłaszają narastającą duszność wysiłkową, a w bardziej zaawansowanych stadiach także spoczynkową.

W przewlekłych chorobach nerek mechanizm jest inny, ale efekt podobny. Uszkodzone nerki gorzej filtrują krew i wydalają nadmiar wody oraz sodu. Dochodzi do obrzęków, często najbardziej widocznych rano na twarzy i powiekach, zmniejszenia ilości oddawanego moczu oraz szybkiego przyrostu wagi. Niekiedy kilka kilogramów więcej pojawia się w ciągu zaledwie dwóch–trzech dni, mimo że dieta się nie zmieniła.

W marskości wątroby i zaawansowanych chorobach tego narządu dochodzi do nadciśnienia wrotnego i spadku syntezy białek. Skutkiem jest wodobrzusze, czyli gromadzenie dużych ilości płynu w jamie brzusznej, oraz obrzęki obwodowe. Pacjent widzi powiększający się brzuch, napiętą skórę i szybki wzrost masy ciała, choć często równocześnie chudnie z powodu utraty mięśni.

Istnieją objawy, które w połączeniu z nagłym przyrostem masy ciała wymagają pilnej konsultacji lekarskiej lub wręcz zgłoszenia się na SOR, na przykład:

• nagły wzrost masy ciała o ponad 2 kg w 2–3 dni,
• narastająca duszność, również w spoczynku lub w nocy,
• szybko powiększające się obrzęki kończyn dolnych lub twarzy,
• bóle w klatce piersiowej, kołatanie serca, znaczne ograniczenie wydolności wysiłkowej.

Pacjenci z niewydolnością serca lub nerek powinni codziennie ważyć się o tej samej porze i notować nagłe skoki masy ciała. Gwałtowny wzrost wagi u takiej osoby najczęściej oznacza groźną retencję płynów, a nie „tylko otyłość”, i wymaga pilnego kontaktu z lekarzem.

Jak zaburzenia psychiczne i zaburzenia odżywiania wpływają na tycie?

Masa ciała bardzo silnie zależy od stanu psychicznego. Depresja, zaburzenia lękowe, przewlekły stres, bezsenność oraz zaburzenia odżywiania mogą prowadzić zarówno do chudnięcia, jak i do przybierania na wadze. Często dzieje się to mimo świadomej kontroli nad jedzeniem, bo emocje, hormony stresu i zaburzenia snu głęboko ingerują w regulację apetytu i metabolizmu.

Do zaburzeń psychicznych oraz zaburzeń odżywiania, które szczególnie często wiążą się z przyrostem masy ciała, zaliczamy między innymi:

• depresję i nawracające zaburzenia lękowe,
• zaburzenie z napadami objadania się (BED),
• zespół jedzenia nocnego,
• schizofrenię i inne psychozy, zwłaszcza leczone lekami przeciwpsychotycznymi,
• przewlekły stres i wypalenie zawodowe,
• zaburzenia snu, szczególnie bezsenność i obturacyjny bezdech senny.

Częsty mechanizm to tzw. jedzenie emocjonalne. W odpowiedzi na stres, smutek, poczucie pustki czy lęk wiele osób sięga po słodkie lub tłuste przekąski, bo chwilowo poprawiają nastrój. Jedzenie staje się sposobem regulacji napięcia, nagrodą, a czasem próbą „znieczulenia” emocji. Z czasem pojawia się wstyd, ukrywanie epizodów objadania się i poczucie winy, które paradoksalnie mogą prowokować kolejne napady.

W depresji mechanizm jest jeszcze bardziej złożony. Spada aktywność fizyczna, ograniczasz wychodzenie z domu, pojawiają się zaburzenia snu i wahania apetytu. U części osób apetyt się zmniejsza, ale u innych przeciwnie – rośnie, szczególnie na produkty wysokoenergetyczne. Dodatkowo niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne zwiększają łaknienie i zmieniają metabolizm, co sprzyja tyciu mimo podobnej ilości jedzenia.

Zaburzenie z napadami objadania się (BED) charakteryzuje się epizodami zjadania dużej ilości jedzenia w krótkim czasie, z poczuciem całkowitej utraty kontroli. Taka osoba je szybko, często w ukryciu, aż do bolesnej pełności, a po epizodzie odczuwa wstręt do siebie, wstyd i winę. BED bardzo często współistnieje z otyłością i bywa mylone z „brakiem silnej woli”, choć w rzeczywistości jest poważnym zaburzeniem psychicznym wymagającym terapii.

Przewlekły stres i zaburzenia snu działają na masę ciała także poprzez hormony. Niedobór snu podnosi poziom greliny, obniża leptynę, zwiększa stężenie kortyzolu i potęguje apetyt na produkty bogate w cukry proste i tłuszcze. W efekcie nawet przy podobnej ilości kalorii organizm łatwiej odkłada tłuszcz, szczególnie w okolicy brzucha, a redukcja masy ciała wymaga większego wysiłku.

W leczeniu nadwagi i otyłości u osób z zaburzeniami psychicznymi zawsze potrzebna jest współpraca psychiatry, psychoterapeuty i lekarza somatycznego. Zmian masy ciała nie należy oceniać moralnie ani sprowadzać do „braku dyscypliny”. To często widoczny objaw choroby, który wymaga profesjonalnej pomocy i spokojnego, długoterminowego planu działania.

Jakie leki i inne czynniki medyczne mogą powodować wzrost masy ciała?

Bardzo wiele leków stosowanych przewlekle może sprzyjać przybieraniu na wadze. Działają poprzez zwiększanie apetytu, spowalnianie metabolizmu, nasilenie insulinooporności albo zatrzymywanie płynów. Dla wielu pacjentów jest to zaskoczeniem, bo skupiają się na dawce i skuteczności leczenia, a nie na wpływie terapii na masę ciała.

Do grup leków, które najczęściej kojarzy się z przyrostem masy ciała, należą między innymi:

• glikokortykosteroidy stosowane doustnie, dożylnie lub wziewnie w wysokich dawkach,
• część leków hormonalnych – doustna antykoncepcja, hormonalna terapia menopauzy, niektóre terapie testosteronem,
• niektóre leki przeciwcukrzycowe, zwłaszcza insulina i pochodne sulfonylomocznika,
• leki psychotropowe – część leków przeciwdepresyjnych, przeciwpsychotycznych i stabilizatorów nastroju,
• niektóre leki przeciwpadaczkowe, beta‑blokery, wybrane leki przeciwhistaminowe i inne terapie przewlekłe.

Niezależnie od farmakoterapii na masę ciała mogą wpływać także inne czynniki medyczne niezwiązane bezpośrednio z tabletką. Należą do nich uszkodzenia podwzgórza lub przysadki, które zaburzają odczuwanie sytości i głodu, oraz rzadkie zespoły genetyczne, takie jak zespół Pradera–Williego czy zespół Bardeta–Biedla, przebiegające z hiperfagią i skłonnością do otyłości od dzieciństwa. Przyrost masy ciała jest też częstym następstwem chorób ograniczających ruch, na przykład zaawansowanych schorzeń reumatologicznych.

Do wzrostu masy ciała może się przyczyniać także rzucenie palenia, przewlekły niedobór snu oraz nadużywanie alkoholu. Po odstawieniu nikotyny często rośnie apetyt i zmienia się smak, a organizm „szuka” nagrody w jedzeniu. Alkohol dostarcza sporo pustych kalorii i zaburza metabolizm wątroby, co ułatwia odkładanie tłuszczu. Te czynniki często współistnieją z chorobami przewlekłymi, dlatego trudno je od siebie oddzielić.

Bardzo ważne jest, aby nigdy nie odstawiać ani nie zmieniać dawek leków tylko dlatego, że zwiększyła się masa ciała. Takie decyzje mogą być niebezpieczne. Jeśli widzisz, że po włączeniu konkretnego preparatu waga rośnie, porozmawiaj o tym z lekarzem prowadzącym. Czasem da się zmienić lek na inny, zmodyfikować dawkę albo od razu włączyć intensywniejsze wsparcie dietetyczne i ruchowe.

Kortykosteroidy hormony i leki przeciwcukrzycowe

Glikokortykosteroidy należą do najczęstszych leków wywołujących przyrost masy ciała. Niezależnie od tego, czy są podawane doustnie, dożylnie, czy w dużych dawkach we wziewach, ich przewlekłe stosowanie w pewnym stopniu imituje zespół Cushinga. Objawia się to charakterystyczną sylwetką, otyłością brzuszną, „twarzą księżycowatą” i zwiększonym ryzykiem zaburzeń metabolicznych.

Sterydy wpływają na masę ciała poprzez kilka dobrze poznanych mechanizmów:

• nasilają apetyt i zwiększają preferencję do produktów wysokoenergetycznych,
• pogłębiają insulinooporność, podnosząc ryzyko cukrzycy typu 2,
• powodują redystrybucję tkanki tłuszczowej na tułów, twarz i kark,
• zatrzymują sód i wodę, co prowadzi do obrzęków i wzrostu masy ciała,
• przyczyniają się do rozpadu mięśni, obniżając podstawowy wydatek energetyczny.

Szczególnie długo stosuje się sterydy w chorobach autoimmunologicznych, reumatologicznych, ciężkiej astmie, POChP czy niektórych schorzeniach nefrologicznych. W tych grupach pacjentów trzeba bardzo uważnie monitorować masę ciała, ciśnienie tętnicze, poziom glukozy i lipidy, bo ryzyko powikłań metabolicznych jest istotnie podwyższone.

Na masę ciała wpływają także terapie hormonalne. Doustna antykoncepcja i hormonalna terapia menopauzy u części kobiet mogą powodować niewielką retencję wody i subiektywne uczucie „spuchnięcia”, a czasem zmianę apetytu. Z kolei prawidłowo prowadzona terapia testosteronem w hipogonadyzmie męskim zwykle poprawia skład ciała, zwiększa masę mięśniową i zmniejsza ilość tkanki tłuszczowej, ale wymaga kontroli sercowo‑naczyniowej. Nieprawidłowe używanie androgenów i anabolików (np. w dopingu) może prowadzić do patologicznego rozrostu masy ciała z przewagą tłuszczu i poważnych powikłań zdrowotnych.

Wśród leków przeciwcukrzycowych szczególnie insulina oraz pochodne sulfonylomocznika sprzyjają tyciu. Silnie stymulują odkładanie glukozy w komórkach i zwiększają ryzyko niedocukrzeń, po których pacjenci często sięgają po dodatkowe przekąski. Z drugiej strony niektóre nowsze leki, jak agoniści GLP‑1 czy flozyny, mogą wspierać redukcję masy ciała. Dlatego plan leczenia cukrzycy powinien uwzględniać nie tylko glikemię, ale też Twoją masę ciała i całe tło metaboliczne.