Jakie metody są zalecane do leczenia zajadów w ciąży?

Masz w ciąży popękane kąciki ust i boisz się sięgnąć po leki bez wyraźnego zalecenia lekarza. Z tego artykułu dowiesz się, czym są zajady, skąd biorą się właśnie w ciąży oraz jakie metody leczenia są dla ciebie bezpieczne.

Zajady w ciąży – czym są i kiedy wymagają leczenia?

Zajady to inaczej zapalenie kątów ust, czyli stan zapalny skóry i błony śluzowej dokładnie w miejscu, gdzie łączą się wargi. Widzisz wtedy zaczerwienienie, macerację naskórka, drobne pęknięcia, nadżerki albo strupki, które potrafią bardzo piec przy jedzeniu i szerokim otwieraniu ust. Najczęściej za te zmiany odpowiada połączenie infekcji bakteryjnej lub grzybiczej z miejscowym drażnieniem oraz niedoborami witaminowo mineralnymi. W kącikach ust panuje ciepło i wilgoć, dlatego łatwo namnażają się tam paciorkowce, gronkowce i drożdżaki Candida albicans, a każdy niedobór witamin z grupy B czy żelaza dodatkowo osłabia barierę skóry.

W ciąży zajady pojawiają się częściej, bo organizm pracuje w zupełnie innym trybie. Zmienia się gospodarka hormonalna i pH śliny, odporność jest fizjologicznie obniżona, a zapotrzebowanie na żelazo, kwas foliowy i witaminy rośnie. Do tego dochodzą typowe w tym okresie nawyki, jak częstsze oblizywanie wysuszonych ust, nudności z odwodnieniem czy długie przebywanie w przegrzanych i klimatyzowanych pomieszczeniach. Wszystko to razem tworzy bardzo sprzyjające warunki do pękania i nadkażania kącików ust.

Samo miejscowe zapalenie kątów ust nie jest dla płodu bezpośrednim zagrożeniem i nie jest ogólną chorobą zakaźną organizmu. Zajady nie przenoszą się przez krew do dziecka, nie uszkadzają łożyska i nie powodują wad rozwojowych. Mogą jednak sygnalizować niedobory takich składników jak witamina B2, B6, B12, kwas foliowy, cynk czy żelazo, a także choroby przewlekłe matki, na przykład cukrzycę, celiakię, choroby zapalne jelit, niedoczynność tarczycy, atopowe zapalenie skóry albo zakażenie HIV. To właśnie te stany, jeśli pozostaną nierozpoznane, mają już znaczenie dla zdrowia twojego i dziecka.

Zajady wymagają aktywnego leczenia i diagnostyki, gdy ból jest na tyle duży, że utrudnia ci jedzenie, mówienie lub mycie zębów. Nie odkładaj wizyty także wtedy, gdy widzisz rozległe nadżerki, głębokie pęknięcia z tendencją do krwawienia, a zmiany utrzymują się dłużej niż siedem do czternastu dni albo nawracają co kilka tygodni. Alarmujące są również objawy ogólne towarzyszące pękniętym kącikom ust, takie jak wyraźne osłabienie, zawroty głowy, bladość skóry czy kołatanie serca, bo mogą sugerować anemię lub inne zaburzenia ogólne.

W ciąży zajady zawsze warto potraktować jak sygnał ostrzegawczy, że trzeba bliżej przyjrzeć się diecie, suplementacji i aktualnemu stanowi zdrowia. Często dopiero taki drobny problem skłania do wykonania morfologii, oznaczenia żelaza, ferrytyny, witaminy B12 i kwasu foliowego oraz do omówienia wyników z ginekologiem lub lekarzem rodzinnym. Skuteczne leczenie zwykle łączy wtedy delikatne preparaty miejscowe, rozsądne domowe metody łagodzące, korektę jadłospisu oraz ewentualną suplementację zaleconą przez specjalistę.

Jak odróżnić zajady od opryszczki wargowej?

Przyczyny zajadów i opryszczki są zupełnie różne, choć na pierwszy rzut oka zmiany mogą być do siebie podobne. Zajady najczęściej rozwijają się na tle zakażenia bakteryjnego z udziałem paciorkowców i gronkowców oraz infekcji grzybiczej wywołanej przez drożdżaki Candida, którym sprzyja wilgoć w kącikach ust i mikrourazy skóry. Znaczenie mają też niedobory witamin z grupy B, żelaza, cynku oraz nawyki, takie jak częste oblizywanie warg czy ich podrażnianie. Opryszczka natomiast jest chorobą wirusową, której przyczyną jest wirus Herpes simplex, głównie typ 1, rzadziej typ 2, wymagający zupełnie innego leczenia niż antybiotyk czy środek przeciwgrzybiczy.

Obraz kliniczny obu zmian także się różni, jeśli wiesz, na co zwrócić uwagę. Zajady to zwykle bolesne pęknięcia, nadżerki i zaczerwienienie położone dokładnie w kącikach ust, często występujące symetrycznie po obu stronach, bez typowych skupisk pęcherzyków z płynem. Opryszczka zaczyna się od pieczenia, swędzenia i mrowienia w jednym miejscu, a następnie pojawiają się tam liczne drobne pęcherzyki na czerwieni wargowej lub tuż obok, które zlewają się w większe ognisko i po kilku dniach pokrywają bolesnym strupem. W opryszczce pacjentki opisują głównie swędzenie i pulsowanie zmiany, w zajadach dominują ból oraz uczucie ciągnięcia skóry przy otwieraniu ust.

Opryszczka jest wysoce zakaźna i łatwo przenosi się przez bezpośredni kontakt, na przykład pocałunki, wspólne kubki czy sztućce. W ciąży wymaga szczególnej uwagi, bo przy rozległych zmianach w okolicy ust albo narządów płciowych lekarz może zalecić leczenie przeciwwirusowe i dokładniej zaplanować sposób porodu. Zajady nie rozsiewają się po całym ciele, nie przenoszą się z kącików ust na inne narządy i zwykle nie stanowią samodzielnego zagrożenia dla płodu, choć mogą sygnalizować niedobory czy choroby, które trzeba leczyć ogólnie.

Jeśli masz wątpliwości, czy w kąciku ust pojawiły się zajady, czy jednak opryszczka z widocznymi pęcherzykami, skonsultuj się z lekarzem rodzinnym, ginekologiem lub dermatologiem, zamiast testować przypadkowe maści. Samodzielne stosowanie silnych sterydów, nieodpowiednich preparatów przeciwwirusowych czy leków złożonych zawierających kilka substancji w ciąży nie jest dobrym pomysłem i może bardziej zaszkodzić niż pomóc. Krótka konsultacja pozwala dobrać bezpieczne i skuteczne leczenie oraz uniknąć niepotrzebnego stresu.

Jakie objawy zajadów najczęściej zgłaszają ciężarne?

Ciężarne opisują zajady bardzo podobnie, choć każda może odczuwać je z różnym nasileniem. Zmiany dotyczą niewielkiego obszaru skóry, ale mocno przeszkadzają w codziennych czynnościach. Do dolegliwości, które kobiety w ciąży wymieniają najczęściej, należą:

• suchość i spierzchnięcie kącików ust z widocznym łuszczeniem naskórka,
• zauważalne zaczerwienienie skóry i błony śluzowej w miejscu zgięcia warg,
• bolesne pęknięcia, które otwierają się przy szerokim uśmiechu, ziewaniu lub jedzeniu,
• pieczenie i szczypanie podczas spożywania kwaśnych, pikantnych czy bardzo słonych potraw,
• uczucie ciągnięcia i sztywności skóry w kącikach przy każdym ruchu ust,
• powstawanie nadżerek oraz żółtawych lub brunatnych strupków,
• drobne krwawienie z pęknięć przy rozwarciu ust lub podczas mycia zębów.

Te pozornie małe zmiany mocno odbijają się na funkcjonowaniu w ciąży, gdy organizm i tak pracuje na zwiększonych obrotach. Ból w kącikach ust może zniechęcać do dokładnego gryzienia, jedzenia twardszych produktów, częstego picia oraz do regularnego mycia zębów, bo każdy ruch warg nasila dyskomfort. W efekcie łatwiej o gorsze nawodnienie, uboższą dietę, a także obniżony nastrój i poczucie atrakcyjności, bo widoczna zmiana na twarzy od razu rzuca się w oczy i budzi obawy o bezpieczeństwo dziecka.

Zajady mają też tendencję do pojawiania się sezonowo, zwłaszcza jesienią i zimą, gdy częściej wychodzisz na wiatr i mróz, a w pomieszczeniach działa intensywne ogrzewanie. Skóra ust szybciej wtedy wysycha, zaczynasz je odruchowo oblizywać, co jeszcze bardziej maceruje naskórek i sprzyja pękaniu kącików. Podobnie działają długie godziny w klimatyzowanych biurach, ekspozycja na słońce bez ochronnej pomadki oraz nawykowe drażnienie tej okolicy, na przykład skubanie suchych skórek palcami.

Jakie są najczęstsze przyczyny zajadów w ciąży?

Zajady w okresie ciąży prawie zawsze mają charakter wieloczynnikowy, rzadko wynikają z jednego prostego powodu. Na tle zmian hormonalnych, fizjologicznego spadku odporności i zmienionego pH śliny łatwiej dochodzi do nadkażenia skóry przez bakterie lub grzyby. Do tego dochodzą niedobory składników odżywczych, choroby przewlekłe oraz nawyki takie jak oblizywanie ust, podrażnianie ich chusteczką czy stałe drażnienie przez aparat ortodontyczny. Im więcej takich elementów się nałoży, tym większe ryzyko, że w kącikach warg pojawi się stan zapalny.

W badaniach bardzo często udaje się wykryć drobnoustroje, które wykorzystują sprzyjające warunki w kącikach ust, dlatego przyczyny infekcyjne mają duże znaczenie. Do takich przyczyn należą:

• zakażenia bakteryjne wywołane przez paciorkowce i gronkowce zasiedlające jamę ustną oraz skórę twarzy,
• infekcje grzybicze i drożdżakowe spowodowane przerostem Candida albicans w jamie ustnej,
• kandydoza jamy ustnej po antybiotykoterapii, która sprzyja rozszerzeniu kolonizacji drożdżaków na kąciki ust,
• mieszane zakażenia bakteryjno grzybicze, gdy w jednym miejscu współistnieje kilka rodzajów drobnoustrojów.

W ciąży i w codziennym stylu życia istnieje też wiele czynników, które same w sobie nie wywołują zajadów, ale znacznie ułatwiają ich rozwój. Do takich sprzyjających okoliczności zaliczysz między innymi:

• wahania hormonów płciowych i fizjologiczny spadek odporności, który obniża naturalną obronę skóry,
• zmianę pH śliny na bardziej kwaśne, co stwarza lepsze warunki dla drobnoustrojów,
• nadmierne ślinienie się lub przeciwnie, długotrwałą suchość w ustach podczas wymiotów i odwodnienia,
• nawykowe oblizywanie i zagryzanie warg, ssanie kącików, ciągłe dotykanie ich językiem,
• podrażnianie okolicy warg przez ostre brzegi zębów, aparat ortodontyczny lub źle dopasowaną protezę,
• ekspozycję na wiatr, słońce i zimno bez ochronnej pomadki oraz przebywanie w mocno ogrzewanych lub klimatyzowanych pomieszczeniach, które wysuszają śluzówkę.

Bardzo często u podłoża zajadów leżą też niedobory pokarmowe, które w ciąży pojawiają się łatwiej niż przed nią. Najczęściej brakuje witamin z grupy B, szczególnie B1, B2, B6 i B12, a także witaminy C, kwasu foliowego, witaminy D, żelaza, cynku i kwasów tłuszczowych DHA. Zapotrzebowanie na żelazo u ciężarnych wzrasta do około 26 mg na dobę, podczas gdy kobieta nieciężarna potrzebuje średnio 14 mg w ciągu dnia, dlatego nawet prawidłowa dieta może nie wystarczyć. Szacuje się, że z objawami anemii mierzy się nawet około czterdzieści procent przyszłych mam, a jednym z pierwszych sygnałów bywa właśnie nawracające pękanie kącików ust.

Zapalenie kątów ust częściej rozwija się także u kobiet z już istniejącymi chorobami ogólnymi, które zmieniają odporność, wchłanianie składników odżywczych lub stan śluzówek. Warto mieć z tyłu głowy następujące stany oraz leki, które sprzyjają nawrotom zajadów:

• cukrzycę, zarówno przedciążową, jak i ciążową, która ułatwia rozwój infekcji grzybiczych,
• niedoczynność tarczycy wpływającą na suchość skóry i śluzówek,
• refluks żołądkowo przełykowy, w którym kwaśna treść żołądkowa drażni jamę ustną,
• choroby zapalne jelit, na przykład wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Leśniowskiego Crohna, upośledzające wchłanianie witamin,
• celiakię z nietolerancją glutenu i wtórnymi niedoborami żelaza, cynku oraz kwasu foliowego,
• zespół Sjögrena z nasilonym wysuszeniem śluzówek, także w obrębie jamy ustnej,
• atopowe zapalenie skóry, w którym bariera naskórkowa jest osłabiona i łatwiej o mikrourazy,
• zakażenie HIV oraz inne stany znacznego obniżenia odporności ogólnej,
• alergię na nikiel i inne metale, jeśli dochodzi do kontaktu w okolicy ust,
• stosowanie przed ciążą niektórych leków, na przykład doustnej izotretynoiny, długotrwałych antybiotyków czy doustnych środków antykoncepcyjnych, które mogą zaburzać gospodarkę witaminową.

U wielu ciężarnych zajady są jednym z pierwszych widocznych objawów niedoboru żelaza, witamin z grupy B lub kwasu foliowego, jeszcze zanim pojawi się bardzo nasilone zmęczenie. Dlatego przy nowych lub nawracających pęknięciach w kącikach ust warto ustalić z lekarzem zakres badań, najczęściej morfologię krwi z oceną parametrów czerwonokrwinkowych, oznaczenie żelaza i ferrytyny oraz poziomu witaminy B12 i kwasu foliowego. Takie postępowanie jest zgodne z rekomendacjami ginekologicznymi i pomaga wychwycić niedobory na etapie, gdy łatwo je uzupełnić dietą lub odpowiednio dobraną suplementacją.

Przy pierwszym epizodzie zajadów w ciąży dobrze jest, oprócz stosowania maści, poprosić lekarza o zlecenie morfologii krwi, badania stężenia żelaza oraz witamin z grupy B, bo szybkie wykrycie anemii i niedoborów pozwala uniknąć przewlekłego zmęczenia, częstych infekcji i kolejnych nawrotów pękających kącików ust.

Jakie metody leczenia zajadów w ciąży są uznawane za bezpieczne?

Skuteczne leczenie zajadów u przyszłej mamy powinno działać równolegle na przyczynę i na same zmiany w kącikach ust. Z jednej strony trzeba uzupełnić niedobory żelaza, kwasu foliowego, witamin z grupy B, witaminy D czy cynku, poprawić kontrolę chorób przewlekłych oraz zadbać o higienę jamy ustnej i eliminację drażniących nawyków. Z drugiej strony ulgę przyniosą łagodne preparaty miejscowe, które natłuszczają, chronią i przyspieszają gojenie pękniętej skóry, a w razie potrzeby także maści przeciwbakteryjne lub przeciwgrzybicze dobrane przez lekarza. Zasadą nadrzędną w ciąży jest to, że każdy lek, nawet stosowany tylko miejscowo, powinien być skonsultowany ze specjalistą, który oceni stosunek korzyści do ryzyka na danym etapie ciąży.

Bezpieczne postępowanie obejmuje przede wszystkim delikatne sposoby, które nie obciążają organizmu dziecka. Należy dbać o nawilżanie i natłuszczanie ust pomadkami ochronnymi z lanoliną, wazeliną, masłem shea lub olejami roślinnymi oraz unikać oblizywania i drapania kącików. Wspomagająco można stosować miód, oliwę z oliwek czy olej kokosowy, jeśli nie masz alergii na produkty pszczele, bo łagodzą podrażnienia i tworzą cienką warstwę ochronną. Takie metody nie zastąpią jednak leczenia przyczynowego, dlatego przy nawracających zajadach zawsze wróć do tematu diety, suplementów, badań i konsultacji lekarskiej.

Niewielkie, pojedyncze zajady często goją się samoistnie w ciągu około jednego do dwóch tygodni, jeśli odciążysz kąciki ust i poprawisz nawilżenie skóry. Wczesne włączenie natłuszczających maści, unikanie kwaśnych i bardzo słonych potraw oraz szybkie zahamowanie infekcji pozwala jednak skrócić czas gojenia i zmniejszyć ból. Dodatkową korzyścią jest mniejsze ryzyko powstania widocznych blizn czy wtórnego rozszerzenia nadżerek na większą powierzchnię ust.

Jakie maści i kremy na zajady można stosować w ciąży?

W ciąży jako pierwsze wybiera się zazwyczaj łagodne preparaty bez recepty, które działają ochronnie i regenerująco na skórę, nie wchłaniając się w istotnych ilościach do krwi. Dobrą bazą są maści natłuszczające i pomadki ochronne z lanoliną, wazeliną, masłem shea, olejem z nasion słonecznika czy oliwą, często wzbogacone witaminą E, pantenolem, alantoiną albo witaminą A w standardowych stężeniach do stosowania na skórę. Tworzą one barierę przed wilgocią i drobnoustrojami, zmiękczają spękany naskórek i zmniejszają bolesność, dzięki czemu łatwiej ci jeść i mówić. Takie produkty możesz nakładać kilka razy dziennie cienką warstwą, najlepiej czystym patyczkiem kosmetycznym, aby nie przenosić dodatkowych bakterii z rąk.

W aptece dostępne są także preparaty, które oprócz natłuszczania mają działanie łagodnie odkażające i gojące, a przy prawidłowym stosowaniu uznawane są za bezpieczne dla większości ciężarnych, dlatego farmaceuta często poleca je jako wsparcie leczenia zajadów:

• maści z tlenkiem cynku, które osuszają sączącą się nadżerkę i zmniejszają stan zapalny w kąciku ust,
• kremy z pantenolem i alantoiną przyspieszające regenerację naskórka oraz łagodzące pieczenie,
• preparaty z wyciągiem z szałwii, rumianku czy wąkrotki azjatyckiej, działające przeciwzapalnie i kojąco na podrażnioną skórę,
• maść majerankowa i maści propolisowe, które wykazują naturalne właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybicze, choć u osób uczulonych na produkty pszczele mogą wywołać podrażnienie,
• punktowo stosowane kremy z tlenkiem cynku typu maść cynkowa lub preparaty podobne do Sudocremu, często używane także na odparzenia skóry.