Profilaktyka zdrowia dla mężczyzn – zalecane badania profilaktyczne

Pierwszy ból w klatce piersiowej zwykle pojawia się w najmniej wygodnym momencie na budowie albo przy cięższej robocie. Jeśli chcesz długo utrzymać sprawność do pracy i życia rodzinnego, musisz podejść do własnego ciała tak samo poważnie jak do przeglądu dźwigu czy instalacji gazowej. Z tego tekstu dowiesz się, jakie badania profilaktyczne dla mężczyzn warto robić w różnym wieku i jak wykorzystać programy NFZ, by nie przepłacać.

Profilaktyka zdrowia dla mężczyzn na różnych etapach życia

Przy maszynach i instalacjach nikt rozsądny nie czeka, aż coś się rozpadnie, tylko robi regularne przeglądy. Z własnym organizmem powinno być tak samo, bo wcześnie wykryta choroba zwykle oznacza krótsze leczenie i mniejszy „remont” całego układu. Męska profilaktyka zdrowotna to po prostu plan stałych kontroli i badań, które pozwalają jak najdłużej zachować siłę do pracy fizycznej, jazdy na rowerze z dziećmi czy zwykłych domowych obowiązków.

W różnych okresach życia zmienia się lista rzeczy, na które trzeba uważać, ale zasada zostaje ta sama. Tak jak przegląd dźwigu ma harmonogram, tak samo warto mieć własny „grafik badań” zależny od wieku, obciążeń w pracy, historii w rodzinie i tego, czy palisz papierosy. Poniżej znajdziesz przykładowy podział badań według wieku, który możesz później omówić z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej:

Na co dzień Twoje zdrowie trzymają w ryzach proste zasady, które działają jak dobre fundamenty pod dom: zdrowe odżywianie z dużą ilością warzyw, regularny ruch przynajmniej kilka razy w tygodniu, niepalenie tytoniu (także e-papierosów), ograniczenie alkoholu do umiarkowanych ilości, dbanie o sen i przerwy na regenerację, praca nad radzeniem sobie ze stresem, przyjmowanie zalecanych szczepień oraz regularne badania dopasowane do wieku i stanu zdrowia. Gdy te elementy są w miarę poukładane, badania profilaktyczne częściej tylko potwierdzają, że konstrukcja trzyma się dobrze.

Mężczyźni często zgłaszają się do lekarza dopiero wtedy, gdy „ściana już pękła”, a objawy są mocno dokuczliwe. Reaguj na pierwsze sygnały ostrzegawcze, takie jak krew w moczu lub w stolcu, utrzymujący się kaszel, nagły spadek wydolności, ból lub ucisk w klatce piersiowej, bo wtedy leczenie bywa najprostsze i najmniej „remontowe” dla organizmu.

Badania profilaktyczne dla mężczyzn wykonywane regularnie

Oprócz badań zlecanych przez specjalistów istnieje podstawowy zestaw kontroli, które większość zdrowych mężczyzn powinna wykonywać cyklicznie. Chodzi o prostą profilaktykę w POZ, czyli u lekarza rodzinnego, uzupełnioną o programy NFZ takie jak „Moje Zdrowie” czy Program profilaktyczny ChUK. Dzięki nim można zrobić część badań za darmo i od razu omówić wyniki z lekarzem, który zna Twoją historię.

Dobrym nawykiem jest zaplanowanie raz w roku choć jednej wizyty tylko pod kątem profilaktyki, a nie dopiero wtedy, gdy coś zaczyna boleć. To dobry moment, by sprawdzić kalendarz badań na stronie Akademia NFZ i porównać go z tym, co faktycznie masz zrobione w ostatnich latach.

Jakie badania krwi i moczu warto wykonywać profilaktycznie?

Wiele chorób rozwija się „po cichu” i przez długi czas nie przeszkadza w codziennej pracy. Do takich schorzeń należą między innymi choroby serca, nerek, wątroby, cukrzyca i anemia, które często widać w wynikach badań laboratoryjnych dużo wcześniej niż w postaci objawów. Dzięki prostemu pobraniu krwi i badaniu moczu można więc wyłapać problemy na etapie, gdy wystarczy korekta stylu życia albo leki w niewielkich dawkach.

Przy profilaktyce z krwi warto rozważyć kilka podstawowych badań, które lekarze najczęściej zlecają zdrowym mężczyznom w odstępach 1–3 lat, a częściej przy czynnikach ryzyka:

• Morfologia krwi – ocenia ilość i jakość czerwonych krwinek, białych krwinek i płytek, pomaga wykryć anemię, stany zapalne oraz niektóre choroby hematologiczne, zwykle warto ją robić co 1–2 lata.
• Glukoza na czczo – proste badanie w kierunku zaburzeń gospodarki węglowodanowej i cukrzycy typu 2, u osób ogólnie zdrowych przeważnie co 1–3 lata, a przy nadwadze lub w rodzinnej cukrzycy częściej.
• Profil lipidowy (cholesterol całkowity, HDL, LDL, trójglicerydy) – pozwala ocenić ryzyko choroby wieńcowej i zawału, u większości mężczyzn po 30. roku życia zaleca się powtarzanie co około 1–3 lata.
• Enzymy wątrobowe ALT i AST – sygnalizują uszkodzenie wątroby, między innymi przy nadużywaniu alkoholu, otyłości, niektórych lekach, kontrolnie zwykle co kilka lat lub częściej przy obciążeniach.
• Kreatynina z eGFR – pomocna w ocenie pracy nerek i wykryciu ich wczesnego uszkodzenia, przydaje się zwłaszcza u osób z nadciśnieniem, cukrzycą i po 50. roku życia.
• Elektrolity (sód, potas) – ważne w ocenie nawodnienia i pracy serca, zlecane często przy przyjmowaniu niektórych leków, takich jak diuretyki.
• TSH, szczególnie po 40. roku życia – podstawowy parametr do oceny pracy tarczycy, zaburzenia mogą wpływać na masę ciała, energię do pracy i nastrój.
• Kwas moczowy – przydatny przy podejrzeniu dny moczanowej i zespołu metabolicznego, często kontrolowany u osób z nadwagą i nadciśnieniem.
• HbA1c – średnia glikemia z ostatnich miesięcy, przydatna szczególnie u osób z podwyższoną glukozą lub już rozpoznaną cukrzycą.
• Ferrytyna – ocenia zapasy żelaza w organizmie, przydatna przy podejrzeniu niedoborów lub przewlekłego stanu zapalnego.
• Witamina D – badanie zalecane według indywidualnych wskazań, zwłaszcza przy małej ekspozycji na słońce, bólach kostno-mięśniowych czy obniżonym nastroju.

Ogólne badanie moczu to proste i tanie narzędzie, które daje sporo informacji o stanie układu moczowego i całego organizmu. W wielu sytuacjach powinno się je robić co najmniej raz w roku, a przy chorobach przewlekłych nawet częściej, bo zmiany w moczu pojawiają się często szybciej niż w wynikach krwi. W praktyce warto pamiętać o kilku kwestiach związanych z badaniem moczu:

• Regularne ogólne badanie moczu pozwala wcześnie wykryć uszkodzenie nerek, cukrzycę, infekcje dróg moczowych oraz krew w moczu, która bywa pierwszym objawem nowotworów układu moczowego, na przykład chorób nerek lub pęcherza moczowego.
• U osób z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek lub przyjmujących leki mogące obciążać nerki, badanie moczu dobrze jest robić częściej niż raz w roku, zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Panowie pracujący w narażeniu na chemikalia i rozpuszczalniki, a także przy pyłach, powinni szczególnie dbać o regularną ocenę nerek właśnie przez badanie moczu i pomiar kreatyniny.

Warto podkreślić, że pojedynczy „zły” albo „dobry” wynik rzadko mówi całą prawdę, znacznie ważniejszy jest trend obserwowany w czasie. Interpretacja wyników należy do lekarza, a nie do internetowych porad, dlatego dobrze jest trzymać w jednym miejscu swoje stare wyniki i zabierać je na kolejne wizyty, żeby lekarz mógł je porównać z aktualnymi.

Jak kontrolować ciśnienie, masę ciała i codzienne nawyki?

Nadciśnienie tętnicze, nadwaga i otyłość dość szybko odbijają się na sercu, kręgosłupie i stawach, czyli bezpośrednio na tym, czy dasz radę dźwigać, wchodzić po rusztowaniach albo całymi dniami stać przy maszynie. Gdy BMI rośnie, a ciśnienie „ucieka w górę”, rośnie także ryzyko zawału, udaru i zwyrodnień stawów biodrowych czy kolanowych. Te parametry można jednak łatwo kontrolować w domu, jeśli tylko włączysz samokontrolę do swojej rutyny.

Do samokontroli warto zaplanować kilka prostych pomiarów, które nie zabierają wiele czasu, a potrafią w porę zaalarmować o problemie:

• Pomiar ciśnienia tętniczego – w domu wygodny jest automat na ramię, docelowo ciśnienie powinno utrzymywać się zwykle poniżej 130/80 mmHg, pomiary dobrze robić przynajmniej raz w miesiącu, a przy już rozpoznanym nadciśnieniu nawet kilka razy w tygodniu.
• Kontrola masy ciała – regularne ważenie na tej samej wadze, najlepiej raz w tygodniu o podobnej porze, pozwala szybko wychwycić, że „kilka kilogramów” zamieniło się w znacznie większy problem.
• Obliczanie BMI – czyli stosunku masy ciała do wzrostu w metrach do kwadratu, wartości powyżej 25 kg/m² świadczą o nadwadze, a powyżej 30 o otyłości, co jest ważnym czynnikiem ryzyka chorób serca i cukrzycy.
• Pomiar obwodu w pasie – u mężczyzn niepokojący jest wynik powyżej około 94 cm, a wyraźnie zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe obserwuje się przy wartościach powyżej 102 cm.
• Okresowa samokontrola glikemii glukometrem – zalecana szczególnie przy nadwadze, nadciśnieniu, dodatnim wywiadzie rodzinnym w kierunku cukrzycy, a także po 40. roku życia, jeśli pojawiają się typowe objawy takie jak wzmożone pragnienie i częste oddawanie moczu.

Jeśli w domowych pomiarach powtarzają się wartości ciśnienia powyżej 140/90 mmHg, masa ciała stale rośnie, a glikemia na czczo przekracza 100–110 mg/dl, to jest wyraźny sygnał, że trzeba omówić sytuację z lekarzem rodzinnym. Do rozmowy warto przygotować sobie krótką notatkę z pomiarami z ostatnich tygodni, bo na tej podstawie dużo łatwiej podjąć decyzję o dalszych krokach.

Na stan zdrowia mocno wpływają też codzienne nawyki, których często nie traktujesz jak leczenia, a tak naprawdę działają jak silny „lek” albo jak powolna trucizna. Chodzi o sposób odżywiania, ilość warzyw i owoców, poziom tłuszczów zwierzęcych i soli w diecie, aktywność fizyczną poza pracą, ilość wypijanego alkoholu, liczbę wypalanych papierosów, długość snu i poziom stresu w pracy oraz w domu. Te wszystkie elementy dobrze jest raz na jakiś czas omówić z lekarzem rodzinnym, żeby wspólnie ustalić realne zmiany, które mają sens w Twojej sytuacji życiowej.

Do prawidłowego pomiaru ciśnienia w domu usiądź na kilka minut w spokoju, nie pij kawy i nie pal papierosa bezpośrednio przed badaniem, załóż odpowiedni mankiet na ramię, ułóż rękę na wysokości serca i wykonaj co najmniej dwa pomiary o różnych porach dnia. Dobre samopoczucie nie wyklucza groźnie wysokiego ciśnienia, dlatego nie opieraj się wyłącznie na tym, „jak się czujesz”.

Jak zapobiegać nowotworom u mężczyzn – jakie badania i w jakim wieku?

W Polsce najczęściej rozpoznawane u mężczyzn nowotwory to rak prostaty, rak płuca i rak jelita grubego. Do tego dochodzą tak zwane „męskie” nowotwory narządów płciowych, czyli choroby dotyczące jąder i prącia, oraz nowotwory układu moczowego, między innymi nerek i pęcherza moczowego. Każdy z tych nowotworów ma swoje typowe grupy wiekowe, ale w praktyce lekarze coraz częściej widzą chorych w młodszym wieku niż kilkanaście lat temu.

Rak jądra zwykle pojawia się u mężczyzn w wieku 20–39 lat, rak płuca częściej po 50. roku życia u palaczy, a rak jelita grubego i rak prostaty dominują raczej po 50.–60. roku życia. Wykrycie choroby na wczesnym etapie bardzo mocno zależy od dwóch rzeczy: ograniczenia czynników ryzyka i wykonania badań przesiewowych w odpowiednim wieku, takich jak kolonoskopia czy badanie PSA.

Na ryzyko nowotworów u mężczyzn wpływa kilka dobrze znanych czynników, które warto ograniczać tak, jak ograniczasz przeciążenia konstrukcji w projekcie budowlanym:

• Palenie tytoniu, także e-papierosów i podgrzewaczy, które zwiększa ryzyko raka płuca, krtani, pęcherza moczowego i wielu innych narządów.
• Nadmierne picie alkoholu, szczególnie mocnych trunków, które podnosi ryzyko nowotworów jamy ustnej, gardła, przełyku, wątroby i jelita grubego.
• Dieta obfitująca w czerwone i przetworzone mięso oraz uboga w błonnik, warzywa i owoce, sprzyjająca między innymi rakowi jelita grubego.
• Otyłość i brak ruchu, które wpływają nie tylko na serce, ale też na ryzyko nowotworów przewodu pokarmowego czy prostaty.
• Praca w narażeniu na pyły i chemikalia, na przykład pył drzewny, spawalniczy, cementowy, rozpuszczalniki i azbest, co zwiększa ryzyko raka płuca, pęcherza czy nowotworów zatok.
• Przewlekłe stany zapalne, na przykład w jelitach, wątrobie czy prostacie, które z czasem mogą sprzyjać rozwojowi zmian nowotworowych.
• Zakażenie HPV i innymi wirusami, powiązane z rakiem prącia, odbytu oraz nowotworami okolicy głowy i szyi.
• Wywiad rodzinny, czyli przypadki nowotworów w najbliższej rodzinie, które często oznaczają wyższe ryzyko zachorowania i potrzebę wcześniejszych badań przesiewowych.

W różnych grupach wiekowych lekarze zwracają uwagę na inne nowotwory i proponują różne działania profilaktyczne. Zestawienie w tabeli pomoże Ci zorientować się, na co warto uważać w Twoim wieku i z jakich programów NFZ możesz skorzystać:

Jak dbać o jądra i prącie – samobadanie i badanie u urologa?

Rak jądra najczęściej dotyczy młodych mężczyzn w wieku 20–39 lat, czyli w okresie największej aktywności zawodowej i rodzinnej. Dobra wiadomość jest taka, że w ponad 90–95 procentach przypadków ten nowotwór można całkowicie wyleczyć, jeśli zostanie wykryty wcześnie. Samobadanie jąder jest szybkie, proste i możesz wykonywać je sam w domu bez żadnego sprzętu, potrzebne są tylko kilka minut i odrobina uwagi.

Jak i kiedy warto wykonywać samobadanie jąder, żeby miało sens diagnostyczny i nie kończyło się niepotrzebnym strachem:

• Badanie dobrze wykonywać raz w miesiącu, mniej więcej w tym samym dniu, żeby nie zapominać o tej czynności.
• Najlepszy moment to czas po ciepłej kąpieli lub prysznicu, kiedy moszna jest rozluźniona, a jądra łatwiejsze do wyczucia palcami.
• Każde jądro obejmij palcami obu rąk i delikatnie przetocz między palcami, zwracając uwagę na guzki, zgrubienia, twarde miejsca, nagłe powiększenie lub uczucie ciężaru.
• Niepokoić powinny także nagła asymetria, ból jądra, powiększenie moszny lub wyczuwalny płyn.
• Jeżeli wyczujesz nową zmianę, która nie znika po kilku dniach, albo ból jest silny i pojawił się nagle, pilnie zgłoś się do urologa lub na ostry dyżur.

Wizyta u urologa dla wielu mężczyzn brzmi krępująco, ale przebiega zazwyczaj krótko i rzeczowo. Możesz zgłosić się z dolegliwościami jąder, bólem, obrzękiem, wyczuwalnym guzkiem, zmianami na skórze prącia, problemami z erekcją albo z podejrzeniem choroby przenoszonej drogą płciową. Lekarz zbierze wywiad, obejrzy i obmaca jądra oraz prącie, a w razie potrzeby zleci USG moszny czy badania w kierunku zakażeń, co zwykle trwa znacznie krócej niż typowa wizyta na izbie przyjęć.

Dbanie o zdrowie prącia to także codzienna, ale spokojna rutyna: dokładna higiena okolic intymnych, szczególnie pod napletkiem, używanie prezerwatyw przy kontaktach seksualnych z nową partnerką czy partnerem, unikanie urazów mechanicznych w pracy i sporcie, a także obserwowanie skóry prącia i napletka pod kątem ranek, owrzodzeń, brodawek czy odbarwień. Duże znaczenie ma także szczepienie przeciw HPV, które zmniejsza ryzyko raka prącia i występowania kłykcin kończystych, czyli brodawek płciowych.

Jak badać prostatę – PSA, badanie per rectum i USG?

Prostata, czyli gruczoł krokowy, znajduje się pod pęcherzem moczowym i odpowiada głównie za produkcję części płynu nasiennego. Rak prostaty jest obecnie najczęstszym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce i potrafi rozwijać się bezobjawowo przez lata, szczególnie po 50. roku życia. Dlatego kontrola prostaty to ważny element męskiej profilaktyki, tak samo jak okresowe sprawdzanie instalacji gazowej w domu.

Jednym z podstawowych badań jest badanie PSA z krwi, czyli oznaczenie stężenia swoistego antygenu sterczowego produkowanego przez prostatę:

• Badanie PSA polega na pobraniu próbki krwi w laboratorium, a wynik podaje się w ng/ml, co pozwala ocenić ryzyko chorób prostaty.
• Skierowanie na PSA może wystawić lekarz podstawowej opieki zdrowotnej lub urolog, zwykle proponuje się je mężczyznom po 50. roku życia raz w roku, a przy obciążonym wywiadzie rodzinnym nawet wcześniej.
• Podwyższone PSA nie oznacza od razu raka prostaty, bo poziom rośnie także przy łagodnym przeroście gruczołu czy stanie zapalnym, dlatego wynik zawsze musi interpretować lekarz.
• Ważne jest nie tylko pojedyncze PSA, ale także zmiana wartości w czasie, dlatego dobrze mieć poprzednie wyniki do porównania.

Drugim prostym, choć mało lubianym badaniem jest ocena prostaty palcem przez odbytnicę, czyli tak zwane badanie per rectum:

• Badanie trwa zwykle kilkanaście sekund, lekarz w rękawiczce, z użyciem żelu, delikatnie bada palcem prostatę przez ścianę odbytnicy.
• Oceni w ten sposób wielkość, kształt i konsystencję gruczołu, a także ewentualne guzowate zgrubienia lub bolesność.
• Badanie bywa niekomfortowe psychicznie, ale z reguły nie jest bolesne, szczególnie gdy pacjent się rozluźni i spokojnie oddycha.
• Jako element profilaktyki urolog może proponować je mężczyznom po 50. roku życia, a przy obciążonym wywiadzie rodzinnym także wcześniej.

Przy nieprawidłowych wynikach PSA, niepokojącym badaniu per rectum albo przy objawach ze strony dolnych dróg moczowych lekarz może zlecić badania obrazowe prostaty i układu moczowego:

• USG przezbrzuszne pozwala ocenić wielkość prostaty, opróżnianie pęcherza i ogólny stan układu moczowego, w tym nerek i pęcherza moczowego.
• USG przezodbytnicze (TRUS) daje dokładniejszy obraz prostaty i bywa potrzebne przy podejrzeniu zmian ogniskowych.
• W razie potrzeby lekarz zleca też inne badania, na przykład rezonans czy biopsję, ale to już kolejny etap diagnostyki.

Do pilnej konsultacji urologicznej niezależnie od wieku powinny skłonić takie objawy jak częste oddawanie moczu, trudności w rozpoczęciu mikcji, osłabienie strumienia, nocne wstawanie kilka razy do toalety, pieczenie przy sikaniu, krew w moczu lub nasieniu, ból w okolicy krocza albo krzyża. Przy takich dolegliwościach nie warto czekać, aż „samo przejdzie” albo aż skończy się sezon na robotę.

Jak wykryć raka jelita grubego i inne nowotwory przewodu pokarmowego?

Rak jelita grubego zajmuje w Polsce jedno z pierwszych miejsc pod względem zachorowań i zgonów z powodu nowotworów, ustępując zwykle jedynie rakowi płuca. Choroba przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów, a pierwszym sygnałem bywa dopiero zaawansowany etap. W większości przypadków rak rozwija się z polipów, które można usunąć podczas kolonoskopii, zanim przekształcą się w nowotwór.

NFZ finansuje program badań przesiewowych raka jelita grubego, który warto potraktować jak przegląd kanalizacji w budynku:

• Do programu zaprasza się osoby w wieku 50–65 lat bez objawów choroby jelita grubego, które nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat.
• Osoby w wieku 40–49 lat mogą skorzystać z programu wcześniej, jeśli mają krewnego pierwszego stopnia z rozpoznanym rakiem jelita grubego.
• Badanie polega na kolonoskopii, czyli oglądaniu wnętrza jelita grubego od środka za pomocą giętkiego endoskopu, często z możliwością znieczulenia.
• W trakcie badania lekarz może usunąć polipy od razu, co realnie obniża ryzyko rozwoju raka w przyszłości.

Oprócz badań przesiewowych trzeba zwracać uwagę na tak zwane objawy alarmowe ze strony przewodu pokarmowego. Przy ich wystąpieniu priorytetem jest szybka konsultacja lekarska, bo kolejne tygodnie czekania mogą zmienić znacznie rokowanie:

• Krew w stolcu, widoczna gołym okiem, albo ciemne, smoliste stolce mogące świadczyć o krwawieniu z wyższych odcinków przewodu pokarmowego.
• Wyraźna i utrwalona zmiana rytmu wypróżnień, na przykład naprzemienne zaparcia i biegunki, szczególnie jeśli trwa to kilka tygodni.
• Niezamierzony spadek masy ciała, przewlekłe osłabienie i anemia w badaniach krwi.
• Przewlekłe bóle brzucha, uczucie niepełnego wypróżnienia, parcie na stolec.
• Możliwość wykonania testu na krew utajoną w kale jako dodatkowego narzędzia diagnostycznego przy niepokojących objawach lub w grupach ryzyka.

W przewodzie pokarmowym pojawiają się także inne nowotwory, między innymi żołądka, przełyku, trzustki i wątroby. Dla ogólnej populacji nie ma powszechnych przesiewów w kierunku tych chorób, dlatego profilaktyka opiera się głównie na ograniczaniu czynników ryzyka, takich jak zakażenie H. pylori, marskość wątroby związana często z alkoholem, otyłość czy przewlekłe refluksy. Przy objawach takich jak długotrwała zgaga, trudności w połykaniu, nawracające bóle w nadbrzuszu, żółtaczka czy ciemny mocz lekarz może zlecić gastroskopię, USG jamy brzusznej oraz badania krwi, żeby wyjaśnić przyczynę.

Jakie badania serca i układu krążenia powinni wykonywać mężczyźni?

Choroby układu krążenia są jedną z głównych przyczyn zgonów mężczyzn w Polsce i często pojawiają się wcześniej niż u kobiet. Do typowych czynników ryzyka należą palenie tytoniu, nadciśnienie, wysoki cholesterol, otyłość, cukrzyca, przewlekły stres i mała ilość ruchu, które bardzo często dotyczą mężczyzn pracujących fizycznie lub pod presją terminów. Serce może przez lata znosić przeciążenia, ale w pewnym momencie „zawór bezpieczeństwa” się kończy i dochodzi do zawału lub udaru.

Do profilaktyki serca warto regularnie wykonywać kilka prostych badań i pomiarów, które lekarz rodzinny może zlecić już podczas zwykłej wizyty:

• Regularny pomiar ciśnienia tętniczego – zarówno w gabinecie, jak i w domu, aby wychwycić nadciśnienie na wczesnym etapie.
• Badanie lipidogramu i glikemii (czasem także HbA1c) – ocena cholesterolu i cukru we krwi pozwala określić ryzyko miażdżycy i cukrzycy.
• Ocena BMI i obwodu w pasie – proste wskaźniki nadwagi i otyłości brzusznej, które są silnie związane z chorobami serca.
• Badanie EKG spoczynkowe – zwykle zalecane od około 40. roku życia lub wcześniej przy objawach takich jak kołatania serca, bóle w klatce, zasłabnięcia.
• Echo serca i próba wysiłkowa – wykonywane w razie wskazań, na przykład przy podejrzeniu choroby wieńcowej, niewydolności serca albo u osób z dodatnim wywiadem rodzinnym.

NFZ prowadzi także Program profilaktyczny ChUK, który warto wykorzystać, jeśli spełniasz kryteria wiekowe i zdrowotne:

• Z programu mogą skorzystać mężczyźni w wieku 35–65 lat, u których nie rozpoznano wcześniej choroby układu krążenia, cukrzycy, przewlekłej choroby nerek ani rodzinnej hipercholesterolemii.
• Program obejmuje wizytę u lekarza lub pielęgniarki w POZ, ocenę czynników ryzyka, pomiar ciśnienia, masy ciała, obliczenie BMI i obwodu w pasie.
• W ramach programu wykonuje się badania biochemiczne krwi, między innymi lipidogram i glukozę, a następnie lekarz ocenia ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe.
• Z programu można korzystać co 5 lat, co działa jak cykliczny przegląd stanu układu krążenia.

Sygnały, których nie wolno bagatelizować, to nagły ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność przy niewielkim wysiłku, szybkie męczenie się, kołatania serca, omdlenia, nagłe osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia mowy albo widzenia. Takie objawy nie są „normalnym” skutkiem ciężkiej pracy fizycznej, tylko potencjalnymi oznakami zawału albo udaru mózgu i wymagają szybkiego działania.

Bagatelizowanie bólu w klatce piersiowej z myślą „przejdzie samo, tylko się nadźwigałem” i kontynuowanie pracy może skończyć się zawałem lub trwałą utratą sprawności. Jeśli pojawiają się nowe, silne dolegliwości, przestań pracować, usiądź lub połóż się w bezpiecznym miejscu i wezwij pomoc, dzwoniąc pod 112 lub 999.

Jak mężczyźni powinni dbać o płuca i układ oddechowy?

Płuca mężczyzn są szczególnie narażone na szkody z powodu palenia tytoniu, w tym e-papierosów, oraz pracy w zapyleniu i w kontakcie z chemikaliami. W budownictwie, remontach, ogrodnictwie czy przemyśle pył drzewny, cementowy, spawalniczy i opary rozpuszczalników są na porządku dziennym. Taki miks czynników zwiększa ryzyko przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), raka płuca i innych przewlekłych chorób dróg oddechowych.

Dla ochrony płuc możesz zrobić kilka konkretnych rzeczy, które z czasem przynoszą wyraźną poprawę wydolności oddechowej:

• Całkowicie zrezygnować z palenia, włączając w to e-papierosy i podgrzewacze tytoniu, które także dostarczają szkodliwe substancje do płuc.
• Unikać biernego palenia, czyli przebywania w zadymionych pomieszczeniach, gdzie poziom toksyn bywa bardzo wysoki.
• Stosować maski i środki ochrony dróg oddechowych przy pracy z pyłami i chemikaliami, dobrane odpowiednio do rodzaju narażenia.
• Ograniczać czas pracy w mocno zapylonych i zadymionych pomieszczeniach, a także dbać o regularne wietrzenie i systemy wentylacji.
• Wprowadzić regularną aktywność fizyczną, na przykład szybkie marsze, jazdę na rowerze czy pływanie, które poprawiają pojemność płuc.
• Skorzystać ze szczepień przeciw grypie oraz pneumokokom, zwłaszcza przy przewlekłych chorobach płuc lub serca.

NFZ oferuje także program profilaktyki chorób odtytoniowych, obejmujący między innymi POChP, który pomaga rzucić palenie i ocenić stan płuc:

• Z programu mogą skorzystać osoby powyżej 18. roku życia, które palą tytoń i/lub chcą rzucić, a nie mają wcześniej rozpoznanej POChP, przewlekłego zapalenia oskrzeli lub rozedmy.
• W grupie wieku 40–65 lat program obejmuje rozszerzoną diagnostykę i profilaktykę POChP, co szczególnie dotyczy długoletnich palaczy.
• W ramach programu wykonuje się między innymi wywiad, spirometrię, pomiar tlenku węgla w wydychanym powietrzu oraz poradę antynikotynową.
• Z programu można skorzystać raz na 3 lata, co pozwala co jakiś czas sprawdzić aktualny stan układu oddechowego.

W diagnostyce i monitorowaniu płuc lekarze korzystają z kilku badań, które dobierają do objawów i historii pacjenta:

• Spirometria ocenia pojemność płuc i przepływ powietrza, co pomaga rozpoznać POChP i astmę, badanie jest nieinwazyjne i trwa kilkanaście minut.
• RTG klatki piersiowej przydaje się między innymi przy przewlekłym kaszlu, duszności, podejrzeniu zapalenia płuc lub nowotworu.
• Tomografia komputerowa o niskiej dawce bywa zlecana u wieloletnich, nałogowych palaczy, zwłaszcza przy niepokojących objawach czy niejasnych wynikach RTG.
• Do lekarza trzeba zgłosić się przy przewlekłym kaszlu trwającym ponad kilka tygodni, duszności, świstach oddechowych, bólu w klatce przy oddychaniu, krwiopluciu albo częstych infekcjach dróg oddechowych.

Dobra wydolność oddechowa jest podstawą bezpiecznej pracy fizycznej, wejścia na rusztowanie czy biegania za wnukiem po placu zabaw. Rzucenie palenia, używanie ochrony dróg oddechowych w pracy i korzystanie z programów takich jak profilaktyka chorób odtytoniowych realnie poprawiają kondycję, a jednocześnie zmniejszają ryzyko trudnych do leczenia chorób płuc.

Jakie szczepienia i programy profilaktyczne oferuje NFZ dla mężczyzn?

Profilaktyka to nie tylko badania laboratoryjne i obrazowe, ale też szczepienia ochronne, które działają jak dodatkowe zabezpieczenie konstrukcji przed korozją. Poza szczepieniami z dzieciństwa masz do dyspozycji szczepienia przypominające i zalecane w dorosłym życiu, a także bezpłatne lub współfinansowane przez NFZ programy profilaktyczne. Warto traktować je jak plan przeglądów dla własnego organizmu ustawiony na kolejne lata.

Do najważniejszych szczepień zalecanych dorosłym mężczyznom należą między innymi:

• Coroczne szczepienia przeciw grypie sezonowej, szczególnie u osób z chorobami przewlekłymi, pracujących w dużych skupiskach ludzi lub mających kontakt z osobami starszymi.
• Dawki przypominające szczepionki przeciw tężcowi, błonicy i krztuścowi, zwykle co 10 lat, co jest ważne zwłaszcza w pracach z ryzykiem urazów i zanieczyszczenia ran.
• Szczepienia przeciw COVID-19 zgodnie z aktualnymi zaleceniami, istotne zwłaszcza u osób starszych, z obniżoną odpornością lub chorobami serca i płuc.
• Szczepienia przeciw WZW B, a w grupach ryzyka także przeciw WZW A, co ma znaczenie między innymi przy zabiegach medycznych czy pracy z krwią i odpadami.
• Szczepienia przeciw pneumokokom u osób starszych lub z przewlekłymi chorobami układu oddechowego i krążenia, które zmniejszają ryzyko ciężkich zapaleń płuc.
• Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu dla osób często pracujących lub spędzających czas w lesie i na terenach zielonych.

Osobnej uwagi wymaga szczepienie przeciw HPV, bo dotyczy także mężczyzn, a nie tylko dziewcząt i kobiet:

• Szczepić można dzieci już od 9. roku życia, a najlepszy czas to wiek 9–14 lat, zanim rozpoczną się kontakty seksualne.
• Powszechny program szczepień obejmuje dzieci w tym wieku, a szczepionka 2-walentna Cervarix przeciw HPV jest bezpłatna dla dzieci od 9 do 18 lat po wystawieniu e-recepty.
• Dorośli mają możliwość skorzystania z 50-procentowej refundacji na tę szczepionkę, co obniża koszt cyklu szczepień.
• Szczepionka chroni przed zakażeniem wybranymi typami HPV, które mogą prowadzić do raka prącia, odbytu, nowotworów głowy i szyi oraz do powstawania brodawek płciowych, czyli kłykcin kończystych.

NFZ prowadzi również kilka programów profilaktycznych, z których mogą korzystać mężczyźni w różnym wieku, często bez konieczności posiadania skierowania:

• Program „Moje Zdrowie – bilans zdrowia” dla osób od 20. roku życia, obejmujący ocenę stanu zdrowia, identyfikację czynników ryzyka, podstawowe badania i poradę lekarską lub pielęgniarską.
• Program profilaktyczny ChUK, skierowany do mężczyzn 35–65 lat bez rozpoznanych chorób układu krążenia, cukrzycy, przewlekłej choroby nerek czy rodzinnej hipercholesterolemii, dostępny raz na 5 lat.
• Program profilaktyki chorób odtytoniowych, w tym POChP, dla osób od 18. roku życia, z rozszerzoną diagnostyką dla grupy wieku 40–65 lat, dostępny raz na 3 lata.
• Program badań przesiewowych raka jelita grubego dla osób w wieku 50–65 lat bez objawów choroby, a także dla grupy 40–49 lat z dodatnim wywiadem rodzinnym.
• Programy szczepień, między innymi przeciw HPV, grypie czy WZW, z różnym poziomem finansowania w zależności od wieku i stanu zdrowia.

Przy planowaniu badań pomocny jest kalendarz badań dostępny na stronie Akademia NFZ. Po wejściu na stronę i ustawieniu suwaka płci oraz wieku zobaczysz listę zalecanych badań i programów profilaktycznych, z których możesz skorzystać w danym momencie życia. To wygodny sposób, żeby sprawdzić, czy nie omijasz ważnego programu albo badania, które przysługują Ci bezpłatnie.

Warto połączyć w jednym roku kilka wizyt w ramach programów NFZ, na przykład bilans zdrowia w „Moje Zdrowie”, kontrolę w Programie profilaktycznym ChUK i konsultację w programie profilaktyki chorób odtytoniowych, żeby zrobić kompleksowy „przegląd” organizmu przy minimalnej liczbie dni wolnych od pracy.