Profilaktyka zdrowia kobiety po 50. roku życia – poradnik

Masz już 50 lat i chcesz realnie zadbać o swoje zdrowie, ale gubisz się w nadmiarze zaleceń? Z tego poradnika dowiesz się, jakie badania są najbardziej potrzebne, jak je zaplanować i gdzie skorzystać z bezpłatnych programów. Dostaniesz też praktyczne wskazówki, jak nie marnować czasu i pieniędzy na przypadkowe wizyty.

Dlaczego warto dbać o zdrowie po 50. roku życia

Po przekroczeniu 50. roku życia organizm kobiety zmienia się szybciej niż wcześniej. Spada poziom estrogenów, co zwiększa ryzyko chorób sercowo‑naczyniowych, osteoporozy i zaburzeń metabolicznych. Dane Głównego Urzędu Statystycznego pokazują, że w Polsce główne przyczyny zgonów kobiet w tym wieku to choroby układu krążenia oraz nowotwory piersi, jelita grubego i płuc. Raporty GUS „Zdrowie i ochrona zdrowia” z ostatnich lat jasno wskazują, że długość życia rośnie, ale obciążenie chorobami przewlekłymi jest duże.

Profilaktyka zdrowotna po 50. roku życia realnie zmniejsza ryzyko zgonu i niepełnosprawności. Badania kliniczne cytowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia i Krajowy Rejestr Nowotworów pokazują, że regularna mammografia u kobiet 50–69 lat obniża umieralność z powodu raka piersi o około 25–30%. Podobnie kolonoskopia z usuwaniem polipów zmniejsza ryzyko zgonu z powodu raka jelita grubego. Gdy profilaktyka jest zaniedbana, nowotwory i choroby serca wykrywa się późno, leczenie jest droższe i bardziej obciążające, a ryzyko inwalidyzacji i utraty samodzielności wyraźnie rośnie. Te zależności dobrze opisują analizy NFZ „Mapa Potrzeb Zdrowotnych” oraz zalecenia polskich towarzystw kardiologicznych i onkologicznych.

Jakie badania przesiewowe wykonywać po 50. roku życia

Badania przesiewowe mają jedno zadanie – wyłapać chorobę zanim pojawią się objawy. U kobiety po 50. roku życia sposób i częstotliwość badań zależy od wieku, obciążeń rodzinnych, przyjmowanych leków i dotychczasowych wyników. Część badań, jak mammografia, kolonoskopia czy test HPV HR, jest finansowana przez NFZ w określonych grupach wiekowych bez skierowania, inne wymagają kwalifikacji przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalistę.

Mammografia i badania piersi

Rak piersi to w Polsce najczęstszy nowotwór u kobiet. Co roku rozpoznaje się około 20 tysięcy nowych przypadków, a około 7 tysięcy kobiet umiera z jego powodu. Program profilaktyki raka piersi, realizowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia, obejmuje bezpłatną mammografię bez skierowania dla kobiet w wieku 45–74 lata, wykonywaną co 2 lata w pracowniach stacjonarnych i w mobilnym mammobusie. Wcześniej program obejmował głównie grupę 50–69 lat, na której oparto dane o zmniejszeniu umieralności o 25–30 procent.

U młodszych kobiet podstawą oceny piersi jest zwykle USG piersi, bo gruczoł jest gęstszy i gorzej widoczny w promieniach RTG. Po 50. roku życia mammografia staje się badaniem pierwszego wyboru, a USG traktuje się jako uzupełnienie w razie niejasności. Badanie trwa krótko, wykonuje się zwykle dwa zdjęcia każdej piersi, a materiał opisuje dwóch radiologów, co zmniejsza ryzyko przeoczenia zmian. Na wizytę warto zabrać dowód osobisty oraz poprzednie zdjęcia piersi, aby lekarz mógł porównać obrazy.

Podczas badania piersi przydaje się uporządkowana lista tego, co możesz zrobić:

• raz w miesiącu wykonuj samobadanie piersi, najlepiej kilka dni po zakończeniu krwawienia lub w stałym dniu miesiąca po menopauzie,
• zgłoś się na mammografię na NFZ co 2 lata, a po przebytej chorobie piersi – według zaleceń, często co 12 miesięcy,
• poproś lekarza o skierowanie na USG piersi, jeśli masz gęstą gruczołową budowę piersi, wyczuwasz guzek lub masz wyciek z brodawki.

Kobiety z obciążonym wywiadem rodzinnym, zwłaszcza z potwierdzoną mutacją BRCA1/BRCA2 u krewnych pierwszego stopnia, powinny rozważyć rozpoczęcie badań obrazowych piersi wcześniej i wykonywać je częściej, zgodnie z zaleceniami onkologa, a brak dolegliwości nie jest powodem, by odkładać diagnostykę.

Kolonoskopia i testy na krew utajoną w kale

Rak jelita grubego jest jednym z najczęściej rozpoznawanych nowotworów w Polsce, szczególnie po 50. roku życia. Często rozwija się z łagodnych polipów, które przez wiele lat nie dają żadnych objawów. Program profilaktyki nowotworów jelita grubego finansowany przez NFZ obejmuje bezpłatną kolonoskopię bez skierowania u osób w wieku 50–65 lat, a także u osób w wieku 40–49 lat, jeśli u krewnego pierwszego stopnia rozpoznano raka jelita grubego. Przy prawidłowym wyniku kontrolną kolonoskopię zaleca się zazwyczaj po 10 latach, przy polipach lub obciążeniu rodzinnym przerwy są krótsze.

Badanie kału na krew utajoną można wykonywać raz w roku jako prosty test przesiewowy, szczególnie gdy jeszcze nie kwalifikujesz się do kolonoskopii lub boisz się inwazyjnego badania. Kolonoskopia ma tę przewagę, że pozwala nie tylko zobaczyć błonę śluzową jelita, ale też od razu usunąć polipy, co realnie zmniejsza ryzyko rozwoju raka. Ryzyko powikłań jest niewielkie: perforacja jelita zdarza się w mniej niż 0,1 procent badań, a krwawienie wymagające interwencji zwykle w poniżej 1 procent przypadków. Badanie może być wykonywane w znieczuleniu dożylnym, także w ramach NFZ, po kwalifikacji anestezjologicznej.

Badania kardiologiczne i metaboliczne (ekg, lipidogram, glukoza, hbA1c)

Po 50. roku życia gwałtownie rośnie ryzyko nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i cukrzycy typu 2. U kobiet po menopauzie zanika ochronne działanie estrogenów, dlatego serce i naczynia wymagają szczególnej troski. Podstawą jest regularny pomiar ciśnienia tętniczego, kontrola stężenia glukozy i lipidów, a także badanie EKG spoczynkowego. Przy dobrym stanie zdrowia EKG wykonuje się orientacyjnie co 1–3 lata, częściej przy objawach takich jak kołatania serca, duszność czy bóle w klatce piersiowej.

Warto znać orientacyjne wartości, przy których zapala się czerwona lampka. Za prawidłowe uznaje się zazwyczaj: ciśnienie tętnicze poniżej 140/90 mmHg, glukozę na czczo 70–99 mg/dl, LDL poniżej 115 mg/dl u osób z umiarkowanym ryzykiem sercowo‑naczyniowym, cholesterol całkowity poniżej 190 mg/dl, a HbA1c poniżej 5,7%. Wartość HbA1c 6,5% lub wyższa sugeruje cukrzycę i wymaga pilnej konsultacji. W ocenie ryzyka zawału i udaru coraz większe znaczenie mają też takie parametry jak CRP, kreatynina i eGFR, które mówią o stanie zapalnym i pracy nerek.

Najważniejsze badania kardiometaboliczne po 50. roku życia można uporządkować w prostą listę z orientacyjnymi wartościami granicznymi:

• Pomiar ciśnienia tętniczego – najlepiej w domu kilka razy w tygodniu, przy wartościach utrzymujących się powyżej 140/90 mmHg zgłoś się do lekarza.
• EKG spoczynkowe – kontrolnie co 1–3 lata, raz w roku przy nadciśnieniu, chorobie wieńcowej lub arytmii, natychmiast przy nowych dolegliwościach bólowych w klatce piersiowej.
• Lipidogram (TC, LDL, HDL, TG) – co 1–3 lata, a przy nieprawidłowych wynikach częściej, dążymy do LDL poniżej 70–100 mg/dl u osób z wysokim ryzykiem sercowo‑naczyniowym.
• Glukoza na czczo – minimum raz w roku, wartości 100–125 mg/dl wymagają dalszej diagnostyki, a powyżej 126 mg/dl w dwóch pomiarach sugerują cukrzycę.
• HbA1c – raz w roku przy nieprawidłowej glikemii lub rozpoznanej cukrzycy, powyżej 6,5% traktuje się jako kryterium rozpoznania choroby.
• CRP, kreatynina, eGFR – w pakietach kontrolnych co 1–2 lata, częściej przy nadciśnieniu, cukrzycy i chorobach nerek, ich nieprawidłowości podnoszą ryzyko powikłań sercowo‑naczyniowych.

Jak zaplanować roczny harmonogram badań

Roczny plan badań dla kobiety po 50. roku życia dobrze jest ułożyć razem z lekarzem rodzinnym. Najpierw warto odbyć wizytę w poradni POZ, na której lekarz zbierze wywiad, zmierzy ciśnienie, obejrzy dotychczasowe wyniki i zleci badania krwi oraz moczu. Następnie można zaplanować wizytę u ginekologa połączoną z badaniem ginekologicznym, cytologią lub testem HPV oraz USG narządów rodnych, aby uniknąć powielania badań i niepotrzebnych kosztów.

W praktyce dobrze sprawdza się prosty podział na badania wykonywane co rok, co 2 lata i w dłuższych odstępach. Corocznie warto zrobić morfologię krwi, glukozę na czczo, lipidogram, TSH, OB lub CRP, badanie ogólne moczu i EKG. Co 2 lata zwykle planuje się mammografię, a co 5–10 lat kolonoskopię i badanie densytometryczne kości, z dostosowaniem częstości do wyników i obciążeń rodzinnych. U kobiet w wieku 25–64 lata ważny jest też test HPV HR w programie profilaktyki raka szyjki macicy, wykonywany raz na 5 lat.

Przykładowy harmonogram na jeden rok może wyglądać tak:

• Raz w roku – wizyta u lekarza rodzinnego z pomiarem ciśnienia i badaniem fizykalnym, pakiet badań krwi (morfologia, OB/CRP, glukoza, lipidogram, TSH, kreatynina, eGFR, ALT/AST), badanie ogólne moczu, EKG spoczynkowe.
• Raz w roku – wizyta u ginekologa z badaniem w gabinecie, oceną piersi, cytologią lub testem HPV HR według programu oraz USG narządów rodnych, zwłaszcza przy nieregularnych krwawieniach lub plamieniach.
• Co 2 lata – mammografia w ramach programu profilaktyki raka piersi NFZ, ewentualnie USG piersi jako badanie uzupełniające, kontrola USG jamy brzusznej co 3–5 lat.
• Co 5–10 lat – kolonoskopia w ramach programu profilaktyki nowotworów jelita grubego, przy prawidłowym wyniku zwykle co 10 lat, a przy polipach częściej, badanie densytometryczne kości mniej więcej co 10 lat lub częściej przy osteoporozie.
• W miarę potrzeb – badanie wzroku u okulisty, badanie słuchu, kontrola stomatologiczna co 6 miesięcy, badanie znamion skórnych u dermatologa, USG tarczycy, USG serca, RTG klatki piersiowej oraz gastroskopia, jeśli lekarz widzi wskazania.

Najwygodniej jest zaplanować pobranie krwi i badanie moczu na jeden poranek, przyjść na czczo po 10–12 godzinach przerwy w jedzeniu, z ograniczeniem tłustych potraw i alkoholu dzień wcześniej, bo leki, suplementy, a nawet obfita kolacja potrafią mocno zafałszować wyniki glukozy, lipidogramu i prób wątrobowych.

Jakie badania ogólne wykonywać regularnie

Niezależnie od wieku są badania, które stanowią fundament profilaktyki. U kobiety po 50. roku życia warto, aby w kalendarzu na stałe znalazły się: morfologia krwi, OB lub CRP, glukoza na czczo, lipidogram, badanie ogólne moczu, kreatynina z wyliczeniem eGFR, próby wątrobowe (ALT, AST) oraz ocena gospodarki tarczycowej poprzez TSH, a przy nieprawidłowościach także FT4. Coraz częściej lekarze zlecają też witaminę D 25(OH), ferrytynę i kwas moczowy, szczególnie przy bólach kości, zmęczeniu czy skłonności do dny moczanowej.

Przy cukrzycy lub podwyższonej glikemii duże znaczenie ma HbA1c, czyli hemoglobina glikowana, która pokazuje średni poziom glukozy z ostatnich miesięcy. Badania takie jak elektrolity pomagają ocenić gospodarkę wodno‑elektrolitową i są ważne zwłaszcza przy przyjmowaniu diuretyków czy leków na nadciśnienie. Z kolei OB i CRP sygnalizują stany zapalne i mogą być pierwszym tropem w kierunku chorób autoimmunologicznych lub nowotworów.

Najczęściej zalecane badania ogólne można uporządkować według sugerowanej częstości i powodów ewentualnego poszerzenia diagnostyki:

• Morfologia krwi (RBC, WBC, Hgb, Hct, płytki, rozmaz) – minimum raz w roku, częściej przy osłabieniu, zawrotach głowy, częstych infekcjach lub obfitych krwawieniach z dróg rodnych.
• OB i CRP – raz w roku razem z morfologią, dodatkowo przy długotrwałym stanie podgorączkowym, bólach stawów, utracie masy ciała lub podejrzeniu choroby zapalnej.
• Glukoza na czczo i HbA1c – glukoza co najmniej raz w roku, HbA1c przy podwyższonych wartościach glikemii lub rozpoznanej cukrzycy, szczególnie gdy pojawia się pragnienie, częste oddawanie moczu, tycie lub chudnięcie bez wyraźnej przyczyny.
• Lipidogram (TC, LDL, HDL, TG) – co 1–3 lata, częściej przy nadwadze, nadciśnieniu, cukrzycy lub chorobie serca, bo zaburzenia lipidowe są jednym z głównych czynników ryzyka zawału i udaru.
• Elektrolity (sód, potas) – co 1–2 lata lub przy biegunkach, wymiotach, stosowaniu leków moczopędnych i leków na nadciśnienie, bo ich zaburzenia mogą wywoływać zaburzenia rytmu serca.
• ALT, AST – raz w roku, częściej przy otyłości brzusznej, przyjmowaniu wielu leków, nadużywaniu alkoholu lub stwierdzonej chorobie wątroby.
• Kreatynina + eGFR – minimum raz w roku, częściej przy nadciśnieniu, cukrzycy, długotrwałym stosowaniu leków przeciwzapalnych, bo nerki długo chorują po cichu.
• Badanie ogólne moczu – raz w roku, częściej przy nawracających infekcjach dróg moczowych, cukrzycy lub objawach typu pieczenie przy oddawaniu moczu, nocne wstawanie do toalety.
• TSH – co 1–2 lata, częściej przy zmęczeniu, wahaniach masy ciała, suchych włosach, zaparciach, kołataniu serca czy niepokojach lękowych, bo mogą one wynikać z chorób tarczycy.
• Witamina D 25(OH) – co kilka lat lub częściej przy osteoporozie, bólach kostno‑mięśniowych, depresji lub częstych infekcjach.
• Ferrytyna – przy podejrzeniu niedoboru żelaza lub przewlekłego stanu zapalnego, zwłaszcza przy anemii niewyjaśnionego pochodzenia.
• Kwas moczowy – w razie bólów stawów, obrzęków, kamicy nerkowej, otyłości i nadciśnienia, bo wysokie stężenie sprzyja dnie moczanowej i powikłaniom sercowo‑naczyniowym.

Gdzie i jak skorzystać z bezpłatnych programów profilaktycznych

W Polsce działa kilka ogólnokrajowych programów, które ułatwiają profilaktykę bez dodatkowych kosztów. Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje programy takie jak program profilaktyki raka piersi, program profilaktyki raka szyjki macicy, program profilaktyki nowotworów jelita grubego oraz bilans dla dorosłych program Moje Zdrowie. Rejestracja do wielu z nich jest możliwa przez Internetowe Konto Pacjenta (IKP), aplikację mojeIKP albo bezpośrednio w poradni POZ czy poradni ginekologicznej, zwykle bez skierowania.

Do udziału potrzebny jest najczęściej dokument tożsamości z numerem PESEL i spełnienie kryterium wiekowego, na przykład 45–74 lata w programie mammograficznym, 25–64 lata w programie HPV HR, 50–65 lat w programie kolonoskopii. Oprócz klasycznych programów NFZ część samorządów i instytucji (na przykład miast, powiatów, dużych pracodawców czy ubezpieczycieli zdrowotnych) prowadzi własne działania prozdrowotne dla kobiet 50+, ale to programy NFZ są najbardziej dostępne geograficznie i finansowo.

W praktyce możesz skorzystać z bezpłatnej profilaktyki w kilku typowych miejscach:

• Poradnia POZ – miejsce startowe do programu Moje Zdrowie, zlecenia badań krwi, moczu, EKG oraz skierowań na dalszą diagnostykę.
• Poradnia ginekologiczna z kontraktem NFZ – tu wykonasz test HPV HR lub cytologię w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy.
• Pracownia mammograficzna i mammobus – realizują Program profilaktyki raka piersi, często z możliwością rejestracji przez IKP lub telefonicznie.
• Ośrodki endoskopowe z umową w ramach programu – tu wykonasz bezpłatną kolonoskopię w programie badań przesiewowych raka jelita grubego.
• Punkt szczepień w przychodni lub aptece – zapewnia szczepienia ochronne, w tym szczepienia w ramach programu szczepień dla 65+ przeciwko grypie, pneumokokom, półpaścowi czy RSV.
• Portale NFZ, takie jak Diety NFZ czy Akademia NFZ – oferują bezpłatne plany żywieniowe, w tym Dieta DASH Senior, oraz materiały edukacyjne wspierające zdrowy styl życia.

Program moje zdrowie – co obejmuje

Program Moje Zdrowie to praktyczny bilans zdrowia dorosłych, finansowany przez NFZ i realizowany w poradniach POZ. Jego celem jest wychwycenie wczesnych zaburzeń metabolicznych, problemów z nerkami, tarczycą czy układem sercowo‑naczyniowym. W pierwszym kroku wypełniasz krótką ankietę zdrowotną w IKP, aplikacji mojeIKP lub na miejscu w przychodni. Na tej podstawie lekarz lub pielęgniarka kwalifikuje Cię do odpowiedniego zestawu badań.

Standardowy pakiet obejmuje podstawowe badania krwi i moczu oraz ocenę czynników ryzyka. Osoby po 50. roku życia mogą zostać zakwalifikowane do badań rozszerzonych, jeśli w ankiecie występują dodatkowe czynniki ryzyka, takie jak nadwaga, nadciśnienie, palenie tytoniu czy obciążenia rodzinne nowotworami i chorobami układu krążenia.

Zakres badań w programie „Moje Zdrowie” można streścić w przejrzystej liście:

• badania podstawowe dla dorosłych – morfologia krwi, glukoza na czczo, lipidogram (TC, LDL, HDL, TG), kreatynina z eGFR, TSH, badanie ogólne moczu,
• dodatkowe badania dla osób po 50. roku życia – w zależności od odpowiedzi w ankiecie lekarz może zlecić próby wątrobowe, badanie kału na krew utajoną, test w kierunku HCV, a u mężczyzn także PSA,
• omówienie wyników – lekarz rodzinny interpretuje wyniki, zleca ewentualne dalsze badania i ustala plan kontroli lub leczenia.

Dostęp do darmowej mammografii i testu hpv

Bez skierowania i bez opłat możesz skorzystać z dwóch bardzo ważnych badań onkologicznych: mammografii i testu HPV HR. Program profilaktyki raka piersi obejmuje kobiety w wieku 45–74 lat, które nie miały mammografii w ciągu ostatnich 24 miesięcy lub mają pisemne zalecenie wcześniejszej kontroli po roku, na przykład po leczeniu raka piersi. Badanie wykonasz w stacjonarnej pracowni lub w mammobusie, który dojeżdża także do mniejszych miejscowości. Wystarczy dowód osobisty i, jeśli masz, dokumentacja wcześniejszych badań.

Program profilaktyki raka szyjki macicy został unowocześniony poprzez wprowadzenie testu HPV HR jako badania pierwszego wyboru. Skierowany jest do kobiet w wieku 25–64 lata, można go wykonać raz na 5 lat. Badanie jest bezpłatne, finansowane przez NFZ, i nie wymaga skierowania. Jeśli wynik testu HPV HR jest dodatni, z tej samej próbki materiału automatycznie wykonuje się cytologię płynną LBC, więc nie musisz wracać na kolejne pobranie.

Najważniejsze zasady korzystania z darmowej mammografii i testu HPV HR warto uporządkować w jednym zestawieniu:

• Mammografia – dla kobiet 45–74 lata, bez skierowania, raz na 2 lata, wyjątkowo co 12 miesięcy po leczeniu raka piersi lub na pisemne zalecenie lekarza programu, miejsce wykonania: pracownia stacjonarna lub mammobus, wymagany dowód osobisty i wcześniejsze zdjęcia piersi.
• Test HPV HR – dla kobiet 25–64 lata, bez skierowania, raz na 5 lat, wykonanie w poradni ginekologicznej lub wybranych poradniach POZ z kontraktem na program profilaktyki raka szyjki macicy, przy wyniku dodatnim automatyczne wykonanie cytologii płynnej LBC.
• Rejestracja – możliwa przez IKP, aplikację mojeIKP, telefonicznie w poradni lub osobiście, wyniki omawia lekarz ginekolog, który ustala dalszy tryb postępowania przy nieprawidłowościach.

Jak przygotować się do kolonoskopii?

Kolonoskopia bywa badaniem budzącym lęk, ale dobre przygotowanie sprawia, że jest krótkie i bezpieczne. Na kilka dni przed badaniem lekarz zwykle zaleca dietę lekkostrawną z ograniczeniem pełnoziarnistych produktów, pestek, orzechów i surowych warzyw, które mogłyby utrudniać ocenę błony śluzowej jelita. Dzień lub dwa dni przed badaniem stosuje się specjalny preparat przeczyszczający rozpuszczony w wodzie, który pomaga dokładnie oczyścić jelito z resztek pokarmowych.

Jeśli przyjmujesz leki przeciwkrzepliwe, np. z powodu migotania przedsionków czy zakrzepicy, decyzję o ich ewentualnym czasowym odstawieniu podejmuje lekarz prowadzący, dlatego tak ważna jest wcześniejsza konsultacja. Kolonoskopia może być wykonana w krótkim znieczuleniu dożylnym, co poprawia komfort badania, a po sedacji trzeba mieć osobę towarzyszącą, która odprowadzi Cię do domu. Wśród przeciwwskazań bezwzględnych wymienia się ostre stany jamy brzusznej, ciężką niewydolność krążeniowo‑oddechową czy toksyczne rozdęcie okrężnicy, natomiast powikłania, takie jak perforacja jelita czy istotne krwawienie, zdarzają się rzadko, najczęściej u ułamka procenta badanych.

Przygotowanie do kolonoskopii najlepiej potraktować jak plan w kilku krokach:

• Na 3–5 dni przed badaniem – przejdź na dietę lekkostrawną, zrezygnuj z nasion, pestek, orzechów, pieczywa z ziarnami oraz surowych warzyw i owoców z pestkami.
• Na 1–2 dni przed badaniem – stosuj preparat przeczyszczający zgodnie z pisemną instrukcją (określona liczba litrów roztworu w podziale na porcje), pij dużo klarownych płynów, unikaj barwionych soków i napojów gazowanych.
• W dniu badania – pozostajesz na czczo według zaleceń ośrodka, zabierasz ze sobą dowód osobisty, listę przyjmowanych leków i wyniki wcześniejszych badań, organizujesz osobę towarzyszącą, jeśli badanie będzie w sedacji.
• W kwestii leków – nie odstawiaj samodzielnie leków przeciwzakrzepowych, przeciwpłytkowych czy na nadciśnienie, decyzję i schemat modyfikacji ustala lekarz prowadzący lub anestezjolog.
• Po badaniu – możesz odczuwać przejściowe wzdęcia lub skurcze brzucha, ale silny ból, krwawienie z odbytu czy gorączka wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.

Uwagi końcowe

Systematyczna profilaktyka zdrowotna po 50. roku życia to realna szansa na długie życie w lepszej formie, ale wymaga regularności, współpracy z lekarzem rodzinnym i ginekologiem oraz korzystania z dostępnych programów refundowanych, takich jak program Moje Zdrowie, Program profilaktyki raka piersi, program profilaktyki raka szyjki macicy, program profilaktyki nowotworów jelita grubego czy program szczepień dla 65+. W codziennym życiu warto pilnować samobadania piersi, pomiarów ciśnienia tętniczego, kontroli masy ciała i zgłaszać się do lekarza przy nowych objawach, zamiast je przeczekiwać. Dane i liczby przytoczone w artykule opierają się na materiałach Głównego Urzędu Statystycznego, Narodowego Funduszu Zdrowia, Ministerstwa Zdrowia, Krajowego Rejestru Nowotworów oraz rekomendacjach polskich towarzystw medycznych, dlatego przy publikacji warto dodać konkretne lata raportów, z których pochodzą cytowane informacje.