Co podwyższa cholesterol? Przyczyny i czynniki ryzyka

Widząc w wynikach badań wysoki cholesterol, łatwo się przestraszyć i jednocześnie nie wiedzieć, skąd on się wziął. Chcesz zrozumieć, co konkretnie podnosi jego poziom i jak na to wpływasz każdego dnia. Z tego artykułu dowiesz się, jakie przyczyny i czynniki ryzyka stoją za wysokim cholesterolem oraz co możesz zrobić, by go obniżyć.

Co to jest cholesterol i jakie pełni funkcje?

Cholesterol to substancja tłuszczowa z grupy lipidów steroidowych, obecna w praktycznie każdej komórce Twojego ciała. Około 70–80 procent cholesterolu organizm wytwarza sam, głównie w narządzie jakim jest wątroba, a tylko mniej więcej 20 procent pochodzi z diety. Ponieważ cholesterol nie rozpuszcza się we krwi, krąży w niej w postaci lipoprotein, czyli kompleksów tłuszczowo‑białkowych, do których należy m.in. frakcja LDL i HDL.

W prawidłowych ilościach cholesterol jest niezbędny. Tworzy błony komórkowe, dzięki czemu komórki zachowują odpowiednią elastyczność i mogą reagować na bodźce. Stanowi też prekursor hormonów steroidowych takich jak kortyzol, estrogeny, progesteron, testosteron, które sterują m.in. metabolizmem, ciśnieniem tętniczym i płodnością. Z pochodnej cholesterolu 7‑dehydrocholesterolu powstaje w skórze witamina D3, a w wątrobie z cholesterolu syntetyzowane są kwasy żółciowe potrzebne do trawienia tłuszczów.

Cholesterol jest też ważny dla układu nerwowego jako składnik osłonek mielinowych oraz dla układu odpornościowego, m.in. w budowie ścian komórek odpornościowych. Problem zaczyna się, gdy dochodzi do hipercholesterolemii, czyli trwałego podwyższenia stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL. Nadmiar LDL sprzyja rozwojowi miażdżycy, a w konsekwencji chorób sercowo‑naczyniowych takich jak zawał serca czy udar mózgu. W diagnostyce używa się jednostek mg/dL oraz mmol/L, które znajdziesz w każdym wyniku lipidogramu.

Co podwyższa cholesterol? – główne przyczyny

Zastanawiasz się, dlaczego u jednej osoby cholesterol „wystrzeliwuje” wysoko, a u innej pozostaje prawidłowy mimo podobnego wieku? Zwykle nie ma jednej przyczyny. Na poziom cholesterolu działa równocześnie kilka elementów: dieta (szczególnie tłuszcze nasycone i tłuszcze trans), styl życia (ruch, sen, palenie papierosów, alkohol, stres), choroby towarzyszące oraz czynniki genetyczne, a u części osób także niektóre leki i stany fizjologiczne jak ciąża czy menopauza.

Dieta i nadmierne spożycie tłuszczów nasyconych i trans

Najsilniej na profil lipidowy działa to, co jesz codziennie. Tłuszcze nasycone pobudzają wątrobę do zwiększonej produkcji LDL, przez co jego nadmiar krąży dłużej we krwi i łatwiej odkłada się w ścianach tętnic. Tłuszcze trans są jeszcze groźniejsze, bo jednocześnie podnoszą LDL i wyraźnie obniżają HDL, czyli frakcję usuwającą nadmiar cholesterolu z krwi. Gdy do tego dochodzi nadmiar cukru i cukrów prostych, rośnie poziom trójglicerydów, a to jeszcze bardziej nasila ryzyko miażdżycy. Cholesterol pokarmowy, np. z żółtek jaj, u większości zdrowych osób przy umiarkowanym spożyciu nie powoduje gwałtownego wzrostu stężenia, ale przy hipercholesterolemii czy wysokim ryzyku sercowo‑naczyniowym jego ilość powinien ocenić lekarz lub dietetyk.

Do produktów, które szczególnie sprzyjają podwyższeniu cholesterolu, należą między innymi:

• tłuste mięso czerwone i przetworzone mięso (kiełbasy, boczek, parówki),
• masło, smalec, tłuste sery pełnotłuste, śmietana i śmietanka,
• żywność z olejem palmowym lub olejem kokosowym,
• fast food, smażone potrawy, chipsy, słone przekąski,
• słodycze, ciasta, wyroby cukiernicze z tłuszczami trans i dużą ilością cukru,
• margaryny twarde zawierające tłuszcze trans.

Styl życia – brak ruchu, palenie, nadmierne spożycie alkoholu i stres

Nawet najlepiej dobrana dieta nie „przykryje” szkodliwych nawyków, jeśli są obecne każdego dnia. Gdy brakuje aktywności fizycznej, łatwo o nadwagę i otyłość, a te zaburzają gospodarkę lipidową, podnoszą trójglicerydy i zwykle obniżają HDL. Palenie papierosów uszkadza śródbłonek naczyń i także zmniejsza stężenie HDL, jednocześnie sprzyjając wzrostowi LDL. Umiarkowany alkohol może nieco podnieść HDL, ale regularne większe ilości wyraźnie zwiększają trójglicerydy, wspierają odkładanie się tkanki tłuszczowej i podwyższają LDL. Przy długotrwałym stresie wzrasta sekrecja adrenaliny i kortyzolu, co nasila stan zapalny, podnosi LDL i TG, a obniża HDL. Krótki, przerywany lub bardzo późny sen również zaburza metabolizm lipidów, dlatego higiena snu to ważny element profilaktyki.

Do elementów stylu życia, które najczęściej podnoszą cholesterol, należą między innymi:

• brak regularnej aktywności fizycznej lub siedzący tryb pracy,
• palenie papierosów i ekspozycja na dym tytoniowy,
• częste lub wysokie spożycie alkoholu (w tym piwa i drinków),
• przewlekły stres i brak technik jego redukcji,
• niewyspanie, praca zmianowa, częste zarywanie nocy.

Leki, używki i stany fizjologiczne – leki podnoszące lipidogram, ciąża, menopauza

Na profil lipidowy wpływają także niektóre leki i naturalne zmiany hormonalne. Część preparatów farmakologicznych zwiększa produkcję cholesterolu w wątrobie lub ogranicza jego usuwanie w postaci LDL. Należą do nich m.in. kortykosteroidy, retinoidy, niektóre leki przeciwwirusowe, leki przeciwdrgawkowe, a także wybrane leki moczopędne i leki na nadciśnienieantydepresantów, tabletki antykoncepcyjne oraz hormonalna terapia zastępcza także mogą zmieniać lipidogram. W ciąży fizjologicznie wzrasta stężenie cholesterolu całkowitego nawet o około 50 procent w drugim i trzecim trymestrze, co ma wspierać rozwijający się płód, a po porodzie zwykle wraca do wyjściowych wartości. W menopauzie spadek poziomu estrogenów sprzyja wzrostowi LDL, obniżeniu HDL oraz łatwiejszemu przybieraniu na wadze.

Do grup leków, które mogą podnosić cholesterol, zalicza się przede wszystkim:

• kortykosteroidy doustne i wziewne stosowane długo,
• retinoidy używane np. w leczeniu dermatologicznym,
• niektóre leki przeciwwirusowe i leki przeciwdrgawkowe,
• część leków moczopędnych oraz leków na nadciśnienie,
• niektóre leki przeciwdepresyjne,
• tabletki antykoncepcyjne i hormonalna terapia zastępcza.

Kto jest najbardziej narażony? Czynniki ryzyka

Nie każda osoba z nieidealną dietą od razu ma wysoki cholesterol. Ryzyko rośnie, gdy kilka obciążeń nakłada się na siebie. Z biegiem lat dochodzą do tego naturalne procesy starzenia naczyń, możliwe choroby przewlekłe oraz wpływ genów. U części osób dużą rolę odgrywa hipercholesterolemia rodzinna, w której wątroba słabo usuwa LDL z krwi i już w młodym wieku wartości przekraczają 300 mg/dL. Do tego dochodzą czynniki stylu życia, masa ciała i przyjmowane leki.

Najważniejsze czynniki ryzyka podwyższonego cholesterolu to między innymi:

• wiek – po 40. roku życia ryzyko zaburzeń lipidowych wyraźnie rośnie,
• płeć – przed menopauzą kobiety są częściowo chronione przez estrogeny, po niej często wyprzedzają mężczyzn pod względem stężenia LDL,
• nadwaga i otyłość – szczególnie otyłość brzuszna związana z insulinoopornością,
• dieta bogata w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans, słodycze, fast food,
• brak aktywności fizycznej lub sporadyczny ruch,
• palenie papierosów oraz inne formy tytoniu,
• nadmierne spożycie alkoholu, w tym piwa i słodkich drinków,
• cukrzyca typu 2, insulinooporność, zespół policystycznych jajników,
• niedoczynność tarczycy i zbyt niskie stężenie hormonów tarczycy,
• choroby nerek oraz inne przewlekłe choroby metaboliczne,
• czynniki genetyczne, w tym hipercholesterolemia rodzinna,
• długotrwałe stosowanie leków wpływających na lipidogram, np. kortykosteroidów.

Jak interpretować wyniki badań – normy i wskazania

W praktyce laboratoryjnej oznacza się zwykle cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL oraz trójglicerydy. Wyniki mogą być podane w mg/dL albo w mmol/L. Ich interpretacja zależy nie tylko od samych liczb, ale też od Twojego indywidualnego ryzyka sercowo‑naczyniowego, czyli tego, czy chorujesz już na chorobę wieńcową, nadciśnienie, cukrzycę, palisz, jaki masz wiek oraz obciążenia rodzinne. Te elementy decydują o tym, jakie wartości LDL są traktowane jako docelowe.

To sprawia, że dwie osoby z takim samym wynikiem LDL mogą otrzymać inne zalecenia. Pacjent po zawale serca będzie mieć znacznie niższy cel terapeutyczny niż osoba młoda, bez innych chorób. Podobnie inaczej patrzy się na pojedynczy podwyższony pomiar, a inaczej na utrzymujące się nieprawidłowości po miesiącach zdrowej diety i ruchu. Dlatego interpretację zawsze warto omówić z lekarzem, a nie opierać się tylko na ogólnej „zielonej” lub „czerwonej” normie w opisie badania.

Cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy – jakie są normy?

Przy ocenie lipidogramu bierze się pod uwagę kilka parametrów naraz, bo każdy mówi o czym innym. Tabela poniżej pokazuje często stosowane wartości referencyjne dla dorosłych.

Warto podkreślić, że obniżenie LDL o 1 mmol/L (około 39 mg/dL) wiąże się średnio z około 20 procent mniejszym ryzykiem zawału serca czy udaru mózgu, dlatego lekarze tak dużą wagę przywiązują do tej frakcji.

Cholesterol nie-HDL i ocena ryzyka sercowo-naczyniowego

Cholesterol nie‑HDL to prosty w obliczeniu parametr – odejmujesz od cholesterolu całkowitego wartość HDL. W ten sposób uzyskujesz łączną ilość wszystkich „aterogennych” frakcji, czyli LDL, VLDL, IDL oraz Lp(a), które mogą odkładać się w ścianach tętnic. Docelowo przyjmuje się, że nie‑HDL powinien być około 30 mg/dL wyższy niż indywidualny cel dla LDL. Przykład: jeśli Twoim celem jest LDL <55 mg/dL, to pożądane stężenie cholesterolu nie‑HDL wynosi mniej niż około 85 mg/dL. Ten parametr jest szczególnie przydatny, gdy masz wysokie trójglicerydy, cukrzycę typu 2 lub inne zaburzenia metaboliczne, bo w takich sytuacjach sam LDL nie oddaje pełnego obrazu zagrożenia.

Kiedy i jak często wykonywać lipidogram?

Lipidogram to podstawowe badanie krwi, które obejmuje cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy. Aby wynik był wiarygodny, wykonaj je na czczo, po około 9–12 godzinach od ostatniego posiłku. Dzień przed badaniem unikaj alkoholu, bardzo tłustych potraw i intensywnego wysiłku fizycznego, bo mogą one chwilowo zaburzyć stężenie lipidów. Zbyt wczesne badanie po infekcji, dużym stresie lub po ostrym epizodzie wieńcowym także może nie oddawać typowego profilu, dlatego warto ustalić termin z lekarzem.

Orientacyjnie częstość wykonywania lipidogramu można ująć następująco:

• osoby zdrowe, dorosłe – co około 5 lat,
• osoby starsze i z czynnikami ryzyka (np. nadciśnienie, palenie) – co 1–2 lata,
• chorzy z cukrzycą typu 2, chorobą sercowo‑naczyniową lub już podwyższonym cholesterolem – zwykle raz w roku lub częściej według zaleceń lekarza,
• po zmianie leczenia, modyfikacji dawki statyny, włączeniu nowych leków wpływających na lipidy – kontrola po kilku tygodniach,
• w ciąży i przy stanach, które mogą podnosić cholesterol (np. niedoczynność tarczycy) – według indywidualnych zaleceń.

Jak obniżyć cholesterol? – dieta i aktywność fizyczna jako pierwsze kroki

Pierwszym etapem postępowania przy podwyższonym cholesterolu jest zawsze zmiana stylu życia. Celem jest jednocześnie zmniejszenie wchłaniania cholesterolu w jelitach, ograniczenie jego produkcji w wątrobie oraz zwiększenie usuwania LDL z krwi. Bardzo dobrze sprawdza się tu dieta śródziemnomorska, oparta na dużej ilości warzyw i owoców, produktach pełnoziarnistych, roślinnych źródłach białka (rośliny strączkowe), orzechach, pestkach, a także oliwie z oliwek i innych olejach roślinnych bogatych w kwasy tłuszczowe jednonienasycone i wielonienasycone. W jadłospisie warto uwzględniać tłuste ryby morskie bogate w kwasy omega‑3, jak łosoś, śledź czy makrela. Szczególne znaczenie ma błonnik rozpuszczalny (płatki owsiane, otręby, rośliny strączkowe), który wiąże kwasy żółciowe w jelicie oraz sterole i stanole roślinne z produktów wzbogacanych, bo konkurują z cholesterolem o wchłanianie.

Równocześnie warto wyraźnie ograniczyć tłuste mięso, pełnotłuste produkty mleczne, tłuszcze trans, słodycze, słodkie napoje, fast food oraz smażenie w głębokim tłuszczu. Drugi filar to aktywność fizyczna. Minimum to około 30 minut umiarkowanego wysiłku w większość dni tygodnia, na przykład szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie czy nordic walking. Ruch zwiększa liczbę receptorów LDL w wątrobie, podnosi HDL, obniża trójglicerydy i sprzyja redukcji masy ciała. Nawet niewielkie zmniejszenie masy ciała przy otyłości czy nadwadze poprawia profil lipidowy oraz wrażliwość tkanek na insulinę.

Kiedy konieczne leczenie farmakologiczne? – wskazania i najczęściej stosowane leki

Są sytuacje, w których sama dieta i ruch mimo kilku miesięcy starań nie wystarczają, aby osiągnąć docelowe wartości LDL. Dzieje się tak zwłaszcza u osób z bardzo wysokim ryzykiem sercowo‑naczyniowym, po zawale serca, udarze mózgu, z rozpoznaną chorobą wieńcową, rozległą miażdżycą tętnic obwodowych czy przy hipercholesterolemii rodzinnej. Wtedy lekarz rozważa włączenie farmakoterapii. Do leczenia sięga się także wtedy, gdy wyjściowe stężenie LDL jest dużo powyżej celu i z góry wiadomo, że sama modyfikacja stylu życia nie obniży go wystarczająco.

Najczęściej stosowaną grupą leków są statyny – hamują one enzym odpowiedzialny za syntezę cholesterolu w wątrobie, zwiększają liczbę receptorów LDL i stabilizują istniejące blaszki miażdżycowe. Gdy efekt jest niewystarczający lub nietolerancja statyn uniemożliwia pełną dawkę, dołącza się ezetymib, który zmniejsza wchłanianie cholesterolu w jelitach. Przy bardzo wysokich trójglicerydach używa się fibartów, które głównie obniżają TG i w mniejszym stopniu cholesterol. Kolejne możliwości to żywice jonowymienne, kwas bempediowy, a w grupie najwyższego ryzyka lub przy braku reakcji na standardowe leczenie – inhibitory PCSK9 podawane podskórnie, a w wybranych, ciężkich zespołach także lomitapid. Skuteczność terapii kontroluje się regularnie w lipidogramie, a przy statynach i podobnie działających substancjach monitoruje się też stan wątroby i ewentualne dolegliwości mięśniowe. Dobór leku, dawki i kombinacji zawsze jest decyzją indywidualną, podejmowaną wspólnie z lekarzem prowadzącym.

Przy ocenie efektu leczenia zawsze porównuj przede wszystkim LDL z wartością docelową dobraną do Twojego ryzyka sercowo‑naczyniowego oraz wynik cholesterolu nie‑HDL. Przykład: u pacjenta z bardzo wysokim ryzykiem, po zawale serca, celem jest LDL <55 mg/dL i nie‑HDL poniżej około 85 mg/dL. Dużą ostrożność zachowuj przy samodzielnym stosowaniu preparatów z fermentowanym czerwonym ryżem, bo zawarta w nim monakolina K działa podobnie do statyn i może dawać podobne działania niepożądane bez odpowiedniej kontroli lekarskiej.

Do substancji i stanów, które bardzo często zaburzają profil lipidowy, należą długotrwale stosowane kortykosteroidy, wybrane leki przeciwdrgawkowe, niektóre leki przeciwwirusowe oraz niedoczynność tarczycy. Po włączeniu tych terapii lub przy podejrzeniu takich zaburzeń warto zlecić lipidogram i ocenić, czy nie pojawiła się hipercholesterolemia wymagająca leczenia.